دوفصلنامه دعاپژوهی

دوفصلنامه دعاپژوهی

رهیافت اخلاق‌بنیان در حل اختلاف روایات وحدانیت عددی در صحیفه سجادیه و نهج البلاغه

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
پوران میرزائی 1
محسن دیناروند 2
حبیب الله حیدری فرد 3
1 دانشیار گروه حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران
3 دانشجوی کارشناسی ارشد قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.
10.22084/dua.2026.32245.1235
چکیده
مسئله وحدانیت خداوند متعال از بنیادی‌ترین مباحث توحیدی در متون دینی است؛ با این حال، در برخی منابع، تعابیری دیده می‌شود که در نگاه نخست می‌تواند متعارض به نظر آید؛ از جمله نفی وحدت عددی در برخی خطب نهج‌البلاغه و در مقابل، اطلاق وحدانیت عددی به خداوند در دعای بیست و هشتم صحیفه سجادیه. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع تفسیری، فلسفی، کلامی و عرفانی، درصدد تبیین این تعارض ظاهری است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نفی وحدت عددی در متون احتجاجی، ناظر به نفی عددپذیری و تحدید ذات الهی است، در حالی که اطلاق وحدت عددی در متون دعایی، در سیاقی تربیتی و عرفانی و با کارکرد هدایت‌گری زبان دین، قابل فهم است. همچنین بررسی آرای متکلمان، فلاسفه و عارفان مسلمان نشان می‌دهد که وحدت عددی، هرچند برای تبیین حقیقت ذات الهی کافی تلقی نمی‌شود، می‌تواند در سطحی آموزشی و تربیتی نقش ایفا کند. بر این اساس، تعارض یادشده تعارضی واقعی نیست؛ بلکه حاصل خلط میان زبان دعا و زبان برهان است. پژوهش حاضر با تأکید بر رهیافت اخلاق‌بنیان، نشان می‌دهد که توجه به کارکرد تربیتی تعابیر دعایی، امکان جمع معقول میان این دو دسته از متون را فراهم می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
احادیث مشکل
تعارض در حدیث
وحدانیت عددی
رهیافت اخلاق‌بنیان
صحیفه سجادیه
نهج البلاغه
موضوعات

An Ethics-Based Approach to Resolving the Apparent Contradiction in the Narrations on Numerical Oneness in al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya and Nahj al-Balāgha

Pouran Mirzaei1*, Mohsen Dinarvand2 Habibollah Heidary fard3+1

 

1 Associate Professor of Hadith,University of Quran and Hadith, Tehran, Iran.

2 PhD Student in Islamic Theology, Faculty of Islamic Studies, University of Quran and Hadith, Tehran, Iran.

3 M.A. student in Quran and Hadith Studies, University of Quran and Hadith, Tehran, Iran

 

The question of the Oneness of God Almighty is among the most fundamental topics of monotheism in religious texts; however, in some sources, expressions are found that may appear contradictory at first glance. These include the negation of numerical oneness in certain sermons of Nahj al-Balāgha, and conversely, the attribution of numerical oneness to God in the Twenty-Eighth Supplication of al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya. The present study, employing a descriptive-analytical method and relying on exegetical, philosophical, theological, and mystical sources, seeks to explain this apparent contradiction. The findings indicate that the negation of numerical oneness in argumentative texts refers to the negation of being subject to number and the delimitation of the divine essence, whereas the attribution of numerical oneness in supplicatory texts is understandable within an educational and mystical context, functioning as a guiding feature of religious language. Furthermore, an examination of the views of Muslim theologians, philosophers, and mystics shows that numerical oneness, although not deemed sufficient for explaining the reality of the divine essence, can play a role at an educational and pedagogical level. Accordingly, the aforementioned contradiction is not a real one; rather, it results from a conflation between the language of supplication and the language of demonstration. Emphasizing an ethics-based approach, the present study demonstrates that attending to the educational function of supplicatory expressions provides a reasonable basis for reconciling these two groups of texts.

 

Keywords: Problematic Hadiths, Contradiction in Hadith, Numerical Oneness, Ethics-Based Approach, al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya, Nahj al-Balāgh

فهرست منابع:
·       قرآن کریم.
·       سیدرضی، محمد‌ بن حسن (1414). نهج البلاغه. تحقیق: صبحی صالح. قم: دارالهجره.
·       امام سجاد (1404). صحیفه سجادیه. قم: مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران.
·       آملی، سید حیدر (۱۳۶۸). جامع الأسرار و منبع الأنوار. چاپ اول. تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
·       ابن اثیر، عز الدین (1400). النهایة. چاپ دوم. بیروت: دار الکتاب العربی.
·       ابن سینا، حسین بن عبد الله (1379). التعلیقات. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه.
·       ــــ (بی‌تا). الهیات الشفاء. قم: مکتبة آیة الله مرعشی نجفی.
·       ابن شهر آشوب، محمد بن حسن (1353). معالم العلماء. تهران: منشورات المطبعة الحیدریة‌.
·       ابن عربی، محیی‌الدین (۱۳۶۵). فصوص الحکم. قاهره: دار إحیاء الکتب العربیه.
·       ابن منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
·       امینی، سید محسن حسینی (1415). اعیان الشیعه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
·       تبریزی، میرزا جواد (1422). الانوار الالهیة فی المسائل العقائدیة. بی‌جا: دار الصدیقة الشهیدة علیها السلام.
·       جوهری، اسماعیل بن حماد (1407). تاج اللغة و صحاح العربیه. بیروت: دارالعلم للملایین.
·       حرانی، ابن شعبة (1404). تحف العقول. تصحیح وتعلیق: علی أکبر الغفاری. الثانیة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
·       بحرانی، یوسف (1423). الدررالنجفیة من الملتقطات الیوسفیة. بیروت: شرکة دارالمصطفى (ص) لإحیاء التراث.
·       بروجردی، سید محمدحسین(1429). جامع الاحادیث. تهران: نشر فرهنگ سبز.
·       بهبهانی، وحید (1234). الفوائد الرجالیه. بی‌جا. مکتبة اهل البیت (ع).
·       پورقاضی، اعظم و همکاران(1391) . فیزیک2 و آزمایشگاه. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب­های درسی ایران.
·       حسن زاده آملى، حسن (1373). انه الحق. قم: قیام.
·       حلی، حسن بن یوسف (1413). کشف المراد. تحقیق: حسن‏زاده آملى. قم: بی‌نا.
·       خزّاز قمی، علی بن محمد (1424). الایضاح فى اصول الدین. ریاض: مرکز الملک.
·       خمینی، روح الله (1368). وصیت نامه الهی سیاسی. اصفهان: دفتر انتشارات دانشگاه صنعتی اصفهان.
·       ــــ (1406). تعلیقات على شرح فصوص الحکم ومصباح الانس. تهران: پاسدار اسلام.
·       خوئی، سید ابوالقاسم (1409). معجم رجال الحدیث. قم: مرکز نشر دفتر آیت الله خوئی.
·       دارابی اصطهباناتی، محمد (1402). ریاض المؤمنین. تهران: مرکز نشر دارالعرفان.
·       رازی، فخرالدین (1406). لوامع البیّنات. قاهره‌: مکتبة الکلیات الأزهریة.
·       سبزواری، ملا هادی (بی‌تا) . شرح الاسماء الحسنى. شیراز: نشر حوزه علمیه.
·       سماهیجی، عبد الله بن صالح (1220). منیة الممارسین. اصفهان: نشر نم‌آورد.
·       شریعتمداری، شیخ محمد تقی (1379). تعلیقات. تهران: اسوه.
·       شوشتری، محمدتقی(1387). بهج الصباغه فی شرح نهج البلاغه. قم: بوستان کتاب.
·       صادقی، هادی (1397). فلسفه اخلاق در دایره عقل و دین: فرانظریه یکپارچگی اخلاق. قم: موسسه فرهنگی طه و پژوهشگاه قرآن و حدیث.
·       صدرالمتالهین، محمد بن ابراهیم (۱۴۱۰). الحکمة المتعالیة. قم: دار احیاء التراث العربی.
·       ــــ (1382). شرح و تعلیقه علی الهیات الشفاء. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
·       صدوق، محمد بن علی (1416). التوحید. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
·       ــــ (1378). عیون أخبار الرضا (ع). مصحح: مهدی لاجوردی. تهران: جهان.
·       طباطبائی، سید محمدحسین (1378). المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
·       طباطبایی، سید محمدکاظم (1399). تاریخ حدیث شیعه1. تهران: انتشارات سمت.
·       طبرسی، فضل بن حسن (1386). الاحتجاج. نجف: دارالنعمان.
·       ــــ (1338). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران. مکتبة العلمیه.
·       طوسی، محمد بن حسن (1385). الرجال. قم: دف‍ت‍ر ان‍ت‍ش‍ارات‌ اس‍لام‍ی‌.
·       ــــ (بی‌تا) . الفهرست. نجف: نشر الشریف الرضی.
·       طوسی، خواجه نصیرالدین محمد؛ حسینی جلالی، محمد جواد. (۱۴۰۷). تجرید الإعتقاد. تهران: مکتب الإعلام الإسلامی.
·       طوسی، محمد بن حسن (1411). مصباح المتهجد. بیروت: انتشارات مؤسسه فقه الشیعه.
·       عبداللهی، مهدی (1398). «از وحدت عددی تا وحدت حقه حقیقیه خداوند متعال». فلسفه دین. 16. 3. ص 519ـ449.
·       عشریه، رحمن؛ رضایی هفتادر حسن؛ اسماعیلی، محمدعلی (1397). «تحلیل معناشناختی وحدت عددی خداوند در بیان امام سجاد(ع)». پژوهشنامه کلام. سال پنجم. 24. 8. ص 48 ـ 27.
·       فخر رازی، محمد بن عمر و مکتب تحقیق دار احیاء التراث العربی (۱۴۲۰). التفسیر الکبیر. لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
·       فیض کاشانى، محمدمحسن (1406). الوافی. اصفهان: انتشارات کتابخانه امام أمیر المؤمنین على علیه السلام‌.
·       قطیفی، احمد بن الشیخ صالح آل طوق (1422). رسائل آل طوق قطیفی. بیروت: دار المصطفى (ص) لإحیاء التراث.
·       قمى ، قاضى سعید (1415). شرح توحید الصدوق. چاپ اول‏. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‏.
·       کُلینی، محمد بن یعقوب (1401). الکافی. چاپ سوم. قم: نشر دالحدیث.
·       مازندرانی، ملا محمدصالح (1342). شرح الکافی الاصول و الروضه. تهران: المکتبة الاسلامیه للنشر و التوزیع.
·       مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. بیروت داراحیاء التراث العربی.
·       ــــ (1389). مرآة العقول. تهران: نشر دارالکتب الاسلامیه.
·       مدنی شیرازی، سید علی‌خان بن احمد (1368). ریاض السالکین. قم: دفتر ان‍ت‍ش‍ارات‌ اس‍لام‍ی‌.
·       مطهری، مرتضی (1401). درس‌هایی از الهیات شفا 2. تهران: انتشارات صدرا.
·       ــــ (1389). مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا.
·       مفید، محمد بن النعمان (1414). الارشاد. بیروت: دار مفید.
·       منتظری، حسین علی (1416). البدر الزاهر فی صلاة الجمعه والمسافر. قم: دارالعلم.
·       ممدوحی، حسن (1384). شهود و شناخت (شرح صحیفه سجادیه). قم: نشر دفتر تبلیغات اسلامی.
·       موسوی حسینی، محمد باقر (1384). لوامع الانوار العرشیه. اصفهان: موسسه فرهنگی مطالعاتی الزهرا (ع).
·       نجاشی، احمد بن علی (1407). فهرست أسماء مُصنّفی الشیعة. قم: جامعه مدرسین.
·       نوری، حسین (۱۴۰۸). مستدرک وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث.
·       هاشمی خوئی، میرحبیب الله (1404). منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة. محقق: ابراهیم میانجی. تهران: مکتبه الإسلامیه.
·       یوسفیان، حسن (1389). کلام جدید. تهران: سمت. موسسه آموزشی امام خمینی(ره).
دوفصلنامه دعاپژوهی
دوره 6، شماره 10
شهریور 1405
صفحه 176-192

  • تاریخ دریافت 20 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 23 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 09 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405