رهیافت اخلاق‌بنیان در حل اختلاف روایات وحدانیت عددی در صحیفه سجادیه و نهج البلاغه

میرزائی, پوران; دیناروند, محسن; حیدری فرد, حبیب الله

doi:10.22084/dua.2026.32245.1235

رهیافت اخلاق‌بنیان در حل اختلاف روایات وحدانیت عددی در صحیفه سجادیه و نهج البلاغه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

پوران میرزائی ¹

محسن دیناروند ²

حبیب الله حیدری فرد ³

¹ دانشیار گروه حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.

² دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران

³ دانشجوی کارشناسی ارشد قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.

10.22084/dua.2026.32245.1235

چکیده

مسئله وحدانیت خداوند متعال از بنیادی‌ترین مباحث توحیدی در متون دینی است؛ با این حال، در برخی منابع، تعابیری دیده می‌شود که در نگاه نخست می‌تواند متعارض به نظر آید؛ از جمله نفی وحدت عددی در برخی خطب نهج‌البلاغه و در مقابل، اطلاق وحدانیت عددی به خداوند در دعای نخست صحیفه سجادیه. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع تفسیری، فلسفی، کلامی و عرفانی، درصدد تبیین این تعارض ظاهری است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نفی وحدت عددی در متون احتجاجی، ناظر به نفی عددپذیری و تحدید ذات الهی است، در حالی که اطلاق وحدت عددی در متون دعایی، در سیاقی تربیتی و عرفانی و با کارکرد هدایت‌گری زبان دین، قابل فهم است. همچنین بررسی آرای متکلمان، فلاسفه و عارفان مسلمان نشان می‌دهد که وحدت عددی، هرچند برای تبیین حقیقت ذات الهی کافی تلقی نمی‌شود، می‌تواند در سطحی آموزشی و تربیتی نقش ایفا کند. بر این اساس، تعارض یادشده تعارضی واقعی نیست؛ بلکه حاصل خلط میان زبان دعا و زبان برهان است. پژوهش حاضر با تأکید بر رهیافت اخلاق‌بنیان، نشان می‌دهد که توجه به کارکرد تربیتی تعابیر دعایی، امکان جمع معقول میان این دو دسته از متون را فراهم می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

احادیث مشکل؛ تعارض در حدیث؛ وحدانیت عددی

رهیافت اخلاق‌بنیان؛ صحیفه سجادیه؛ نهج البلاغه

موضوعات