دوفصلنامه  دعاپژوهی

دوفصلنامه دعاپژوهی

ساختارهای گفتمانی در منتخبی از ادعیة قرآنی(مطالعه‌ای بر اساس رویکرد گفتمان انتقادی هاج و کرس)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران،
2 استادیار گروه آموزشی معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
چکیده
ادعیة قرآنی به‌عنوان بخشی از گفتمان وحیانی، افزون بر کارکرد عبادی و نیایشی، حامل لایه‌هایی از معناهای ایدئولوژیک و روابط قدرت هستند که در قالب ساختارهای زبانی و گفتمانی بازنمایی می‌شوند. از این منظر، زبان دعا صرفاً بیان درخواست و نیایش نیست، بلکه عرصه‌ای برای بازنمایی نوعی نظم معنایی و رابطه قدرت میان خداوند و انسان به‌شمار می‌آید که نه‌تنها در ساحت نیایش، بلکه در اقتدار مطلقة الهی در امداد بشری تجلی یافته است. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی هاج و کرس، به بررسی چگونگی بازنمایی قدرت در ادعیة قرآنی می‌پردازد. چارچوب نظری این پژوهش بر چهار مؤلفة اصلی این نظریه، یعنی نام‌دهی، اسم‌سازی، ساخت‌های معلوم و مجهول و جملات کنشی و اسنادی استوار است. روش تحقیق توصیفی‌تحلیلی است و داده‌های پژوهش شامل گزیده‌ای از ادعیة قرآنی است که با تمرکز بر سطوح واژگانی و نحوی مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که راهبردهای نام‌دهی، به‌ویژه در کاربرد اسمای حسنای الهی و اوصاف کمالی، نقش مهمی در برجسته‌سازی اقتدار مطلق خداوند و تثبیت جایگاه عبودیت انسان ایفا می‌کنند. همچنین اسم‌سازی با تبدیل فرایندهای کنشی به مفاهیم انتزاعی، به طبیعی‌سازی و تثبیت نظم معنایی توحیدی کمک می‌کند. از سوی دیگر، غلبة ساخت‌های معلوم در نسبت‌دادن افعال به خداوند، عاملیت و کنش‌مندی الهی را برجسته می‌سازد؛ در‌حالی‌که کاربرد ساخت‌های مجهول در برخی موارد به پس‌زمینه‌رانی عامل انسانی و تمرکز بر نتیجه یا فعل الهی در ادعیه می‌انجامد. افزون‌براین، تحلیل جملات کنشی و اسنادی نشان می‌دهد که جملات کنشی با تأکید بر افعال الهی، قدرت فعال خداوند را بازنمایی می‌کنند و جملات اسنادی نیز با نسبت‌دادن صفات کمال به ذات الهی، به تثبیت و مشروعیت‌بخشی ایدئولوژیک این قدرت می‌پردازند. در‌مجموع، ساختارهای زبانی در ادعیة قرآنی، گفتمانی منسجم را شکل می‌دهند که در آن رابطه قدرت میان خداوند و انسان، به‌صورت نظام‌مند طبیعی و مشروع بازنمایی می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Discursive Structures in a Selection of Qur’anic Supplications: A Study Based on Hodge and Kress’s Critical Discourse Approach

Faroogh Nemati1,*, Seyyed Sadral-Din Mahmoudi2

1 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, University of Payame Noor, Tehran, Iran. faroogh.nemati@pnu.ac.ir

2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies Education, University of Farhangian, Tehran, Iran. ss.mahmodi@cfu.ac.ir

 

Qur’anic supplications, as part of revelatory discourse, in addition to their devotional and prayerful function, carry layers of ideological meaning and power relations that are represented through linguistic and discursive structures. From this perspective, the language of supplication is not merely an expression of petition and devotion; rather, it constitutes a site for the representation of a particular semantic order and a power relationship between God and humankind, manifested not only in the sphere of prayer but also in the absolute divine authority exercised in response to human need. The present study, drawing on Hodge and Kress’s Critical Discourse Analysis approach, examines how power is represented in Qur’anic supplications. The theoretical framework of the study is grounded in four principal components of this approach, namely naming, nominalization, active and passive constructions, and actional and relational sentences. The research adopts a descriptive-analytical method, and its data consist of a selection of Qur’anic supplications analyzed with a focus on lexical and syntactic levels. The findings indicate that naming strategies—particularly in the use of the Divine Most Beautiful Names and attributes of perfection—play a significant role in foregrounding God’s absolute authority and consolidating the human position of servitude. Likewise, nominalization, by transforming actional processes into abstract concepts, contributes to the naturalization and stabilization of the tawḥīdic semantic order. On the other hand, the predominance of active constructions in attributing actions to God highlights divine agency and activeness, while the use of passive constructions in some cases leads to the backgrounding of the human agent and a focus on the outcome or the divine action in the supplications. Furthermore, the analysis of actional and relational sentences shows that actional sentences, by emphasizing divine acts, represent God’s active power, and relational sentences, by attributing attributes of perfection to the divine essence, serve to ideologically consolidate and legitimize this power. Overall, the linguistic structures in Qur’anic supplications form a coherent discourse in which the power relationship between God and humankind is represented systematically, naturally, and legitimately.

 

Keywords: The Holy Qur’an, Qur’anic Supplications, Critical Discourse, Hodge and Kress’s Theory, Representation of Power, Ideology.

فهرست منابع
 
·       قرآن کریم.
·       آقا‌گل­زاده، فردوس. (1385). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: علمی فرهنگی.
·       ابن عاشور، محمد الطاهر بن محمد بن عاشور. (1420ق). التحریر والتنویر: تحریر المعنى السدید وتنویر العقل الجدید من تفسیر الکتاب المجید. تونس: دار سحنون.
·       بشیر، حسن. (1395). کاربرد تحلیل گفتمان در فهم منابع دینی. چاپ1. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
·       پالتریج، برایان. (1395). درآمدی بر تحلیل گفتمان. ترجمه: طاهره همتی. چاپ1. تهران: نشرنویسه پارسی.
·       صیادی­نژاد، روح­الله و رحمان نوازنی. (بهار و تابستان1402). «تحلیل گفتمان انتقادی دعای چهل­ونهم صحیفة سجّادیه با تکیه بر الگوی هاج و کرس». دعاپژوهی. سال سوم. شماره4. صص 107-125.
·       طالقانی، سیدمحمود. (1359). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
·       طباطبائی، سیدمحمد حسین. (1374). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه سیدمحمد باقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
·       فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
·     کاظمی، پریسا و همکاران. (بهار و تابستان1402). «تحلیل انتقادی گفتمان دعای صباح امام علی (ع) بر اساس الگوی نورمن فرکلاف». دعاپژوهی. سال سوم. شماره4. صص 199-220.
·       معرفت، محمدهادی. (1375). التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسه التمهید.
·       مکاریک، ایرناریما. (1386). دانش‌نامة نظریه­های ادبی معاصر. ترجمه: مهران مهاجر و محمد نبوی. چاپ2. تهران: آگاه.
·     مواظبی، زهرا و ابراهیم ابراهیمی. (بهار و تابستان1404). «تحلیل کاربردشناختی دعای ابوحمزه ثمالی با تکیه بر نظریه کنش گفتاری سرل». سراج منیر. سال16. شماره50. صص 323-356.
·       موتنر، گرلینده. (1397). گفتمان و مدیریت: سازمان و مدیریت از دریچة تحلیل گفتمان انتقادی. چاپ1. تهران: لوگوس.
·       نوازنی و همکاران. (زمستان1403). «تحلیل گفتمان انتقادی رمان (حرب الکلب الثانیه) ابراهیم نصر­الله با تکیه بر الگوی هاج و کرس». ادب عربی. سال16. شماره4. صص 120-138.
·       ویدوسن، اچ. جی (1394). تحلیل گفتمان. ترجمه: نگار ایل­غمی و نگار داوری اردکانی. تهران: جامعه­شناسان.
·       یارمحمّدی، لطف­الله (1395). تجزیه و تحلیل مقابله­ای گفتمان­شناختی: زبان فارسی و انگلیسی در چارچوب زبان­شناسی انتقادی. چاپ1. تهران: هرمس.
·  Brookfield. S. D (2005). The power of Critical Theory for Adult Learning and Teaching Maidenhead: Open University Press.
·  Hodge, Robert & Kress, Gunther (1993). Language as Ideology. London: Routledge
 
دوره 6، شماره 10
شهریور 1405
صفحه 140-157

  • تاریخ دریافت 06 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 06 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 08 تیر 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405