دوفصلنامه  دعاپژوهی

دوفصلنامه دعاپژوهی

بازخوانی و تحلیل معرفتی فراز «...الذین بذلوا مهجهم دون الحسین(ع) » در زیارت عاشورا با استناد به لغت

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده
استادیارگروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
میراث مکتوب امامان معصوم در قالب ادعیه و زیارات، آثار ارزشمندی هستند که به‌منزله درس‌نامه اخلاقی انسان مؤمن در نسبت با خدا، خویشتن و روابط فردی و اجتماعی او محسوب می­شوند. این گنجینه گران‌بها در راستای شناخت معارف دینی، موجب افزایش دیدگاه معرفتی و وسعت افق فکری شیعیان نیز هست. به‌همین جهت، بازخوانی محتوایی این منبع غنی با نگاه عالمانه و ژرف‌اندیش با هدف کشف کارکردهای تربیتی و فکری کمتر بیان شده ضروری می­نماید. پژوهش حاضر با هدف تبیین نکات معرفتی عمیق و با روش توصیفی تحلیلی به بررسی فراز «الَّذین بَذَلوا مُهَجَهُم دونَ الحُسَین» در زیارت عاشورا، بر مبنای تامل در لغات کلیدی (بَذل، مُهَج و دون) و ارتباط واژه ­ها و نحوه کاربست آن‌ها پرداخته است. در این رویکرد بذل به معنای منتهای بخشش یعنی عطای بی­چشم‌داشت و با طیب خاطر و مُهَج از مُهجه به معنای آخرین قطرات خون خالص موجود در بدن که در خود قلب است، می­باشد. این فراز در الگو‌دهی به انسان آزاده اوج جان‌فشانی یاران حق را به تصویر می­کشد که نزدیک و شبیه به امامشان (معنای دون)، خون موجود در قلبشان را نیز بخشیدند. با این نگاه فراز یاد‌شده مهر تأییدی بر نقل­­های تاریخی مبنی بر مثله‌کردن و اسب‌تاختن بر پیکر شهدای عاشورا به‌خصوص امام حسین (ع) توسط سپاه یزید نیز هست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Re-examining and Epistemic Analysis of the Phrase “…Al-ladhīna badhalū muhajahum dūna al-Ḥusayn (as)” in Ziyārat ‘Āshūrā Based on Lexicography

*Mahboubeh Musaeipour 

* Assistant Professor, Department of Qur’an and Hadith Sciences, Payame Noor University, Tehran, Iran. m.mousaeipour@pnu.ac.ir

 

The written heritage of the infallible Imams (as), in the form of supplications (duʿāʾ) and pilgrimages (ziyārah), constitutes valuable works that serve as a moral curriculum for the believing human being in relation to God, the self, and both individual and social relationships. This precious treasury, in the context of understanding religious teachings, also broadens the epistemic perspective and intellectual horizon of Shi‘a followers. Therefore, a content-based re-examination of this rich source with a scholarly and profound approach aimed at uncovering its lesser-explored educational and intellectual functions is necessary. The present study, with the aim of elucidating deep epistemic points and using a descriptive-analytical method, examines the phrase “…al-ladhīna badhalū muhajahum dūna al-Ḥusayn (as)” in Ziyārat ‘Āshūrā, based on reflection on the key terms (badhl, muhaj, and dūn) and the relationship and application of these words. In this approach, badhl is understood as the utmost form of giving, meaning a donation without expectation and with sincere willingness, and muhaj (from muhjah) is defined as the last drops of pure blood in the body, which resides in the heart itself. This phrase, as a model for the free human being, depicts the pinnacle of self-sacrifice by the companions of truth, who, in proximity and similarity to their Imam (the meaning of dūn), even gave the blood in their hearts. From this perspective, the mentioned phrase also affirms historical reports regarding the mutilation and trampling of the bodies of the martyrs of ‘Āshūrā, especially Imam Ḥusayn (as), by the army of Yazīd.

 

Keywords: Ziyārat ‘Āshūrā,  Muhaj, Badhl,  Dūn, Semantics, Heart's Blood

فهرست منابع
·       قرآن کریم. ترجمه فولادوند.
·       آلوسى، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
·       ابن أثیر جزری، ابوالحسن علی بن محمد. (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر، چاپ اول.
·       ابن اعثم کوفی، احمد. (1411ق). الفتوح. تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالاضواء.
·       ابن بابویه قمی، ابوجعفر محمد بن علی. (بی­تا).  الامالی. قم: موسسه البعثه.
·       ابن جوزی، عبدالرحمن. (1412ق). المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک. محقق: عطا محمد عبدالقادر، بیروت: دارالکتب العلمیه.
·       ابن ­درید، محمد بن حسن. (1407ق). جمهره اللغه. بیروت: دارالعلم للملائین.
·       ابن سیده، علی بن اسماعیل. (1421ق). المحکم و المحیط الاعظم. محقق: عبدالحمید هنداوی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
·       ابن­ طاووس، سید رضی الدین. (1417ق). مقتل الحسین (ع) المسمى باللهوف على قتلى الطّفوف. محقق: شیخ فارس تبریزیان، قم: دار الأسوة للطباعه والنشر، چاپ دوم.
·       ابن­عاشور، محمدطاهر. (1420ق ). التحریروالتنویرالمعروف بتفسیرابن­عاشور. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
·       ابن فارس، احمد. (1404ق ). معجم مقاییس اللغه. محقق: هارون، عبدالسلام، قم‌: مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول.
·       ابن قولویه قمی، جعفربن محمد. (‌بی­تا‌). کامل الزیارات. قم: مکتبه الصدوق.
·       ابن­منظور، محمد بن مکرم. (بی­تا‌). لسان العرب. بیروت: دار صادر للطباعۀ و النشر.
·       احمدی، ابوالفضل. ( 1401ش). «بررسی شناخت توحید در زیارت عاشورا». معرفت. شماره پنجم پیاپی 296، صص 23-11.
·       ازهری، محمدبن احمد. ( 1421ق ). تهذیب اللغه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول.
·       اشکورى، محمد بن على‏. (1373ش). تفسیر شریف لاهیجى‏. مصحح: جلال الدین محدث، تهران: نشر داد، چاپ اول.
·       امین عاملی، سید محسن. (بی‌تا‌). اعیان الشیعه. تحقیق: حسن الامین، بی‌جا‌، بی‌نا.
·       ---------------. ( 1996م).  لواعج الأشجان فی مقتل الحسین(ع). بیروت: دار الأمیر للثقافة و العلوم، چاپ اول.
·       بروجردی، سید حسین. (1415ق). جامع احادیث‌الشیعه فی احکام ‌الشریعه. قم: انتشارات مهر.
·       بلاذری، احمد بن یحیی. (1417ق). أنساب الأشراف. تحقیق: سةل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت: دارالفکر، چاپ اول. 
·       بیضاوی، عبدالله عمر. (1418ق). انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
·       تبریزی، جواد. (1389ش ). زیارت عاشورا. فراتر از شبهه، قم: دار الصدیقة الشهیدة (سلام الله علیها).
·       تهانوی، محمد علی. (1996م). کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم‌. بیروت: مکتبه لبنان ناشرون.
·       ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد. (1418ق). تفسیر الثعالبی المسمی بالجواهرالحسان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول.
·       جرجانى، عبدالقاهربن­عبدالرحمن‏. (1430ق). درج الدرر فى تفسیر القرآن­العظیم‏. مصحح: شکور، محمد ادیب‏، اردن- عمان: دار الفکر، چاپ اول.
·       جوهری، اسماعیل بن حماد. (1404ق ). الصحاح. بیروت: دارالعام للملایین.
·       حرعاملی، محمد بن حسن. (1412ق). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. مصحح: عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
·       حسن یوسف، موسی. (1410ق).  الافصاح فی فقه اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ چهارم.
·       حسینی­زبیدی، محمدمرتضی. (1414ق). تاج­العروس من جواهر­القاموس. مصحح و محقق: علی هلالی و علی سیری، بیروت: دارالفکر.
·       حمیری، نشوان بن سعید. (1420ق). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. دمشق: دارالفکر.
·       خوئی، میرزا حبیب الله. (1400ق ). منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه. ترجمه: حسن حسن‌زاده آملى، محمد‌باقر کمره­اى، تهران: مکتبة الإسلامیة. چاپ چهارم.
·       رضائی، محمد جعفر. (1387ش). «پژوهشی در اسناد و نسخه های زیارت عاشورا ». مجله علوم حدیث، دوره 13، شماره 49و 50،  صص187-153.
·       زبیدی، محمد بن محمد. (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. مصحح: علی شیری، بیروت: دارالفکر، چاپ اول.
·       سمرقندی، نصربن محمد. (1416ق). تفسیر سمرقندی (بحرالعلوم). محقق: عمروی، بیروت: دارالفکر چاپ اول.
·       شرتونی، سعید. (1374ش‌). أقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد. تهران: دار الأسوة للطباعة و النشر.
·       شریف رضی، محمدبن حسین. (1388ش). نهج البلاغه. ترجمه: حسین انصاریان، قم: دارالعرفان.
·       ------------------. (1378ش). نهج البلاغه. ترجمه: عبدالمحمد آیتی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
·       ------------------. (1397ش). نهج البلاغه. ترجمه و ویراست: حسین استادولی، تهران: بنیاد نهج البلاغه.
·       ------------------. (1384ش). نهج البلاغه. ترجمه: ناصرمکارم شیرازی، قم: مدرسه الامام على بن ابى طالب(‌ع)
·       ------------------. (1379ش). نهج البلاغه. ترجمه و شرح: علی‌نقی فیض الاسلام اصفهانی، تهران: مؤسسه چاپ و نشر تألیفات فیض الإسلام‌.
·       صاحب بن عباد، اسماعیل. (1414ق).  المحیط فی اللغه. محقق: محمدحسن آل یاسین، بیروت: عالم الکتب چاپ اول.
·       طباطبایی، محمدحسین. (1390ق).  المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات چاپ دوم.
·       طبری، ابوجعفر محمد بن جریر. (‌1387ق). تاریخ الأمم و الملوک (تاریخ طبری). تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث، چاپ دوم.
·       طریحی، فخرالدین بن محمد. ( 1375ش). مجمع البحرین. تهران: مکتبه المرتضویه.
·       طوسی، محمد بن حسن. (بی­تا‌).  التبیان فی التفسیر القرآن. بیروت: داراحیاءالتراث العربی، چاپ اول.
·       عباس پور، عمران، رضائی، علی. (1403ش). «توصیف رجالی اسناد زیارت عاشورا با تلفیقی از ‌دو رویکرد وثوق راوی و وثوق صدور». مطالعات قرآن و حدیث سفینه، ش 82، صص 27-11.
·       عسکری، سیدمرتضی. (‌بی­تا‌). معالم المدرستین. بیروت: موسسه النعمان للطباعه و النشر و التوزیع.
·       فراهیدی، الخلیل بن احمد. (1410ق). کتاب العین. مؤسسه دارالهجره، ط:الثانیه.
·       فیروزآبادی، محمدبن یعقوب. (1415ق‌). القاموس المحیط. بیروت: دارالکتب العلمیه، چاپ اول.
·       فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى‏. ( 1415ق). تفسیر الصافی. مصحح: حسین اعلمی، تهران: مکتبه الصدر، چاپ دوم.‏
·       قرشی، علی اکبر. (1371ش‌). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ ششم.
·       کاشانى، فتح‏الله بن شکرالله. (1346ش). منهج الصادقین فی إلزام المخالفین. تهران: کتابفروشی اسلامیه، چاپ اول.‏
·       کاشفی، حسین بن علی. ( بی­تا ). تفسیر حسینی (مواهب علیه). به اهتمام احمدبن عبدالرحیم شاه ولی الله، سراوان: کتابفروشی­نور، چاپ اول.
·       ماتریدی، محمد بن محمد. (بی­تا).  التفسیر الماتریدی. لبنان: بیروت، دارالکتب العلمیه.
·       مجلسی، سیدمحمدباقر. (1403ق). بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. تحقیق: سید ابراهیم میانجی، محمدباقر بهبودی، قم: دارالاحیاء التراث، چاپ سوم.
·       مجلسی، سیدمحمدباقر. (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. مقدمه‌نویس: مرتضی­عسکری، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم.
·       محدث نوری، حسین. (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. تحقیق: موسسه آل البیت، قم: موسسه آل البیت لاحیاء التراث.
·       مصطفی، ابراهیم. (1989م).  المعجم الوسیط. ترکیه: دارالدعوه، چاپ اول.
·       معلوف، لویس. (1371ش).  المنجدفی اللغه. قم : اسماعیلیان.
·       مقریزی، تقی الدین احمد بن علی. (1418ق). المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار. حاسیه نویس: منصور خلیل، بیروت: دارالکتب العلمیه چاپ اول.
·       مکارم شیرازی، ناصر. (1386ش). پیام امام امیرالمؤمنین‌(ع). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
·     مهدیان­فر، رضا. (1400ش). «تأملی در اصالت عبارت «جاهدت الحسین» در متن زیارت عاشورا». پژوهش‌نامه حج و زیارت، دوره 6، شماره 4 - شماره پیاپی 15، صص 106-83.
·       وحید خراسانی، شیح حسین. (1428ق). منهاج الصالحین. با مقدمه: سید ابوالقاسم خوئی، قم: مدرسه الامام باقرالعلوم.
یوسفی، محمد‌هادی. (بی­تا). موسوعه التاریخ الاسلامی. قم: مجمع الفکرالاسلامی
دوره 6، شماره 10
شهریور 1405
صفحه 128-139

  • تاریخ دریافت 25 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 07 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 16 آذر 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405