دوفصلنامه  دعاپژوهی

دوفصلنامه دعاپژوهی

بازخوانی مبانی معرفتی و مؤلفه‌های نظام‌مند اقتصاد اسلامی از منظر صحیفه سجادیه

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات ومعارف اسلامی، دانشگاه پیام نور تهران. ایران.
چکیده
چگونگی صورت‌بندی مبانی معرفتی و اخلاقی در حوزه اقتصاد، تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر الگوی توسعه، عدالت اجتماعی و سبک زندگی اقتصادی جوامع بر جای می‌گذارد. در این میان، بازخوانی منابع اصیل اسلامی برای استخراج الگوی بومی نظام اقتصاد اسلامی از حیث نظری و سیاستی اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. صحیفه‌ی سجادیه به‌عنوان یکی از متون بنیادین معرفتی و عبادی امام سجاد(ع)، واجد گنجینه‌ای از تعالیم ناظر به حیات اقتصادی انسان مؤمن است که می‌تواند در تبیین چارچوب نظری و ارزش‌محور اقتصاد اسلامی نقش‌آفرین باشد. از این رو، پژوهش حاضر با تمرکز بر صحیفه‌ی سجادیه و با بهره‌گیری از رویکرد تحلیل محتوای کیفی و تحلیل مضمون، به استخراج و تبیین مؤلفه‌ها و مبانی الگوی اقتصادی برگرفته از این متن می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد این الگو در سه سطح اصلی قابل صورت‌بندی است: ۱) مبانی معرفتی شامل بینش توحیدی، عدالت و کرامت انسانی؛ ۲) اصول رفتاری مانند قناعت، تلاش و کار، انفاق و انصاف؛ و ۳) سازوکارهای نهادی همچون زکات، تعاون و عدالت اجتماعی. برآیند و تعامل این سه سطح، چارچوبی منسجم برای جهت‌دهی به سیاست‌گذاری اقتصادی در راستای اولویت‌دادن به عدالت بر سودمحوری، تقویت سازوکارهای توزیع عادلانه ثروت و درآمد، تعمیق روح تعاون و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، و طراحی نهادها و برنامه‌های اقتصادی هم‌سو با رشد معنوی و تعالی اخلاقی جامعه فراهم می‌آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Explaining and Extracting the Islamic Economic Model Based on the Epistemological and Ethical Teachings of Sahifa al-Sajjadiyya

Mohammad Mahdi Allahverdiha1

1. Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, Payame Noor University, Tehran, Iran

 

Explaining the epistemological and ethical foundations of economics is a research priority in the field of Islamic humanities, due to their direct and decisive influence on development patterns, social justice, and the economic lifestyle of societies. However, the lack of an indigenous and coherent model based on authentic religious texts has always been a major challenge in economic system-building, necessitating a re-examination of primary sources to address this theoretical and policy gap. In this regard, Sahifa al-Sajjadiyya, as one of the most fundamental and rich texts, possesses unique components that can delineate the epistemological foundations and ethical frameworks of the Islamic economic system. Employing qualitative content analysis and thematic analysis, this study aims to extract and explain the economic model embedded in Sahifa al-Sajjadiyya. The findings indicate that this model can be formulated at three levels: "epistemological foundations" (monotheistic worldview, justice, and human dignity), "behavioral principles" (contentment, work, and charity), and "institutional mechanisms" (zakat, cooperation, and social justice). Based on these findings, it is recommended that economic policymakers prioritize justice over pure profit-orientation, design and strengthen supportive institutions based on the spirit of cooperation, and link welfare policies with the spiritual growth of society. These operational steps will help realize the Islamic economic model, ensuring that in macro-planning, human dignity is considered the central axis for the equitable distribution of wealth

 

Keywords: Sahifa al-Sajjadiyya, Islamic Economic Model, Islamic Lifestyle, Justice in Economics, Thematic Analysis.

فهرست منابع:
·       بحرانی، سید هاشم. (۱۳۷۶). شرح صحیفه سجادیه. قم: مؤسسه انتشارات اسلامی.
·       پورمحمدی، محمد و ذاکری، علی. (۱۳۹۸). «مبانی سبک زندگی اقتصادی در آموزه‌های اسلامی». فصلنامه مطالعات فرهنگی و تمدنی اسلام.
·       حیدری، کریم. (۱۴۰۰). مبانی عرفانی اقتصاد در اسلام. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
·       رحیم‌پور ازغدی، حسن. (۱۳۹۷). «اقتصاد اسلامی و تمدن نوین». مطالعات تمدنی اسلام، ۴(۱)، ۵–۲۸.
·       رمضانی، سید و دهقان‌نژاد، حسین. (۱۴۰۰). «تأثیر ایمان و تقوا بر الگوی مصرف خانوار». پژوهشنامه اقتصاد اسلامی.
·       زارعی، علی. (۱۳۹۹). «تحلیل گفتمان اقتصادی در صحیفه سجادیه». فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات اسلامی.
·       ساروخانی، باقر. (۱۳۹۷). روش‌شناسی پژوهش در علوم اجتماعی. تهران: نشر علم.
·       سبحانی، جعفر. (۱۳۹۲). شرح و تفسیر صحیفه سجادیه. قم: بوستان کتاب.
·       سلیمی، احمد. (۱۳۹۹). «نقد مبانی انسان‌شناسی اقتصاد لیبرال». پژوهش‌های اقتصاد اسلامی، ۱۵(۲)، ۴۵–۷۶.
·       شاکری، عباس. (۱۳۹۶). الگوی اقتصاد مقاومتی در پرتو آموزه‌های اسلامی. تهران: سمت.
·       صادقی، ناصر. (۱۳۹۵). «نظام اخلاقی در صحیفه سجادیه». مجله پژوهش‌های دینی.
·       صدر، سید محمد باقر. (۱۳۸۴). اقتصادنا. قم: دارالفکر.
·       عباسی، فاطمه و موسوی، رضوان. (۱۳۹۹). «ابعاد تربیتی و اجتماعی دعا در صحیفه سجادیه». فصلنامه فرهنگ رضوی.
·       کاظمی، حسین. (۱۴۰۱). تحلیل الگوی عدالت اقتصادی در ادعیه امام سجاد(ع). (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه قم.
·       کاشانی، علی. (۱۳۹۸). «عدالت و رشد اقتصادی از دیدگاه اسلام». فصلنامه اقتصاد اسلامی معاصر، ۱۲(۱)، ۵۷–۷۶.
·       مطهری، مرتضی. (۱۳۷۹). انسان و سرنوشت. تهران: انتشارات صدرا.
·       ----------. (۱۳۷۹). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. تهران: انتشارات صدرا.
·       ----------. (۱۳۷۹). جامعه وتاریخ ازدیدگاه قرآن. تهران: صدرا.
·       مرادی، محمود و منصوری، علی. (۱۴۰۰). «مفهوم عرفانی فقر در ادعیه‌ی صحیفه سجادیه». دوفصلنامه دعاپژوهی، ۲(۱)، ۷۵–۹۸.۹   
·       نصر، سید حسین. (۲۰۱۴). Islam and the Plight of Modern Man. Chicago: ABC Press.
 
·       21. Asutay، M. (2019). “A Political Economy Approach to Islamic Moral Economy. ” Journal of Islamic Studies، 30(2)، 143–168.
·       22. Becker، G. (1976). The Economic Approach to Human Behavior. University of Chicago Press.
·       23. Choudhury، M. A. (2009). Islamic Economics and Finance: An Epistemological Inquiry. Routledge.
·       24. Iqbal، M. & Mirakhor، A. (2017). Ethics and Economics: An Islamic Perspective. Palgrave Macmillan.
·       25. Kamali، M. H. (2010). The Parameters of Halal Economy. Kuala Lumpur: IIUM Press.
·       26. Nasr، S. H. (2014). Islam and the Sacred Economy. Harper Academic.
·       27. Rahman، F. (2018). “Spirituality and Economic Justice in Islamic Prayers. ” Islamic Civilization Review، 6(1)، 55–79.
·       28. Sen، A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.
·       29. Weber، M. (1905). The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. Routledge.
30. Zaman، A. (2012). “Re-Defining Rationality in Islamic Economics. ” International Journal of Pluralism and Economics Education، 3(1)، 25–45
دوره 6، شماره 10
شهریور 1405
صفحه 94-113

  • تاریخ دریافت 29 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 23 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 24 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405