دوفصلنامه  دعاپژوهی

دوفصلنامه دعاپژوهی

بررسی نقش پایبندی معلم به آموزه‌های دعای مکارم‌الاخلاق در آموزش پنهان

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث/دانشگاه بوعلی سینا/ همدان-ایران
چکیده
آموزش پنهان به‌عنوان یک بستر غیرمستقیم در تعلیم و تربیت، نقشی اساسی در شکل‌دهی به شخصیت دانش‌آموزان ایفا می‌کند که اخلاق معلم یکی از مهم‌ترین ارکان آن محسوب می‌شود. مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که پای‌بندی معلمان به آموزه‌های اخلاقی مندرج در دعای مکارم‌الاخلاق، چه تأثیری بر باورها، احساسات و رفتارهای دانش‌آموزان از طریق آموزش پنهان دارد. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و با بهره‌گیری از چارچوب نظری تلفیقی بین «نظریه یادگیری اجتماعی» بندورا و سطوح اهداف آموزشی بلوم سامان یافته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که التزام معلم به فضائل اخلاقی مانند نیکوکاری، عیب‌پوشی و تواضع، نتایج مثبتی در سطوح شناختی(کمال عقل)، عاطفی(افزایش همدلی و خوش‌بینی) و رفتاری (مسئولیت‌پذیری) دانش‌آموزان به‌همراه دارد؛ در‌مقابل، اجتناب از رذائلی چون طمع، ناسزاگویی و سوءظن، مانع از بروز پیامدهای منفی در این سه سطح شده و از پیامدهایی چون غفلت از یاد خدا، خودکم‌بینی و رفتارهای مخاطره‌آمیز پیشگیری می‌کند. نتیجه‌گیری پژوهش بر اهمیت اخلاق معلم مبتنی بر منابع دینی در اجرای مؤثر آموزش پنهان، از منظر مدل‌های روان‌شناختی و تربیتی تأکید دارد
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Investigating the Role of Teacher's Adherence to the Teachings of the Makarim al-Akhlaq Prayer in Hidden Curriculum

Alireza Saffarianhamedani1*, Zahra Rafieifard2+1

1. Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.

2. Master's degree graduate in Quranic Sciences and Hadith, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran

 

The hidden curriculum, as an indirect platform in education and upbringing, plays a fundamental role in shaping students' personality, with teacher's ethics being one of its most important pillars. The main issue of the present research is to investigate the impact of teachers' adherence to the moral teachings contained in the Makarim al-Akhlaq prayer on students' beliefs, feelings, and behaviors through the hidden curriculum. This research has been organized using a descriptive-analytical method and by employing a theoretical framework that integrates Bandura's "social learning theory" with Bloom's levels of educational objectives. The research findings show that the teacher's commitment to moral virtues such as benevolence, fault-covering, and humility yields positive outcomes at the cognitive (intellectual perfection), affective (increased empathy and optimism), and behavioral (responsibility) levels of students. Conversely, avoiding vices such as greed, foul language, and suspicion prevents the emergence of negative consequences at these three levels and deters outcomes such as neglect of God's remembrance, self-deprecation, and risky behaviors. The conclusion emphasizes the importance of teacher's ethics based on religious sources in the effective implementation of hidden curriculum, from the perspective of psychological and educational models.

 

Keywords:

Prayer, Ethics, Hidden Curriculum, Bandura's Social Learning, Bloom's Educational Levels, Makarim al-Akhlaq.

فهرست منابع:
·       قرآن­کریم
·       آقایوسفی، علیرضا و دیگران. (1386). روان‌شناسی عمومی، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
·       ابن‌بابویه، محمد. (1413ق). من لایحضره الفقیه، مصحح: علی‌‌اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
·       ابن­حبان، محمد. (1414ق). صحیح ابن‌حبان بترتیب ابن بلبان، مصحح: شعیب الأرنؤوط، بیروت: مؤسسه الرساله.
·     اسعدی، علی. (1402). «تحلیل اصل عدالت در اخلاق حرفه­ای معلم و کاربست آن در موقعیت­های کاربردی»، پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، سال دوم، شماره3، 104-92.
·       امام زین‌العابدین، علی‌بن‌الحسین. (1404ق). الصحیفه‌السجادیه، قم: دارالکتب‌الاسلامی.
·       انواری، جعفر. (1400). «بررسی ارزش اخلاقی غیبت»، معرفت اخلاقی، سال دوازدهم، شماره1، 46-33.
·       باباصفری، رضیه؛ سجادیان، ایلناز؛ نادری، محمدعلی. (1397). «الگوی تحلیل مسیر روابط بین نوع­دوستی، نگرش­ها و باورها با رفتار اجتماعی مطلوب در بین دانشجویان دختر»، مجله روان‌شناسی اجتماعی، سال دوازدهم، شماره48، 22-11.
·       بازرگان، فاطمه؛ جوادی، فاطمه. (1402). «بررسی نقش معلم در اجرای برنامه درسی عدالت محور»، مجموعه مقالات پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، 647-654.
·       بردستانی، عذرا. (1383). بررسی تأثیر باورهای مذهبی بر رفتار نوع‌دوستانه و سازگاری تحصیلی در دانش آموزان سال آخر دوره متوسطه[ پایان­نامه کارشناسی‌ارشد]، شیراز: دانشگاه شیراز.
·       بناری، علی­همت. (1396). برنامه درسی پنهان با نگاهی بر دیدگاه اسلام، قم: مرکز نشر المصطفی(ص).
·       پارسا، محمد. (1383). روان‌شناسی یادگیری بر بنیاد نظریه‌ها، تهران: بعثت.
·       تک فلاح، داود. (1390). کاربرد مهارت‌های تدریس و روان‌شناسی در آموزش قرآن، تهران: نشر تلاوت.
·       تقی‌پور، علیرضا. (1401). «علت‌شناسی رفتار مجرمانه در صحیفه سجادیه»، دوفصل‌نامه دعاپژوهی، سال دوم، شماره3، 39-52.
·       تمیمی­آمدی، عبدالواحد. (1410ق)، غررالحکم و دررالکلم، مصحح: مهدی رجایی، قم: دارالکتاب‌الإسلامی.
·       توانایی، محمدحسین؛ بهاءالدینی، فرخنده. (1388). «بررسی مفهوم ظن و گمان در قرآن کریم»، فصل‌نامه علمی‌پژوهشی علوم اسلامی، سال چهارم، شماره15، 34-11.
·       حاجی­انزهایی، زهرا؛ رویتوند، ساناز؛ نیک­آیین، زینت. (1400). «همبستگی تواضع مربی و تسهیم دانش با خلاقیت بازیکنان لیگ برتر والیبال بانوان ایران»، مدیریت ارتقای سلامت، سال دهم، شماره2، 86-76.
·       حسین­زاده، عبدالرضا؛ نیک­طبع، صدیقه؛ بیجاری، مژده. (1403). «منت­گذاری و منت­پذیری از منظر فقه‌الاخلاق»، پژوهش­نامه اخلاق، سال هفدهم، شماره63، 132-113.
·       حسین­زاده، علی؛ قاسمی، هاجر. (1395). «تبیین مهم­ترین روش­های عاطفی آسیب­زا در تربیت با تکیه بر آیات قرآن کریم و احادیث ائمه»، پژوهش­نامه معارف قرآنی، سال ششم، شماره22، 79-55.
·       خسروی، زهره؛ باقری، خسرو. (1387). «راهنمای درونی­کردن ارزش­های اخلاقی از طریق برنامه درسی»، فصل‌نامه مطالعات برنامه درسی، سال دوم، شمارههشتم، 105-81 .
·       دهقان­رجبی، فاطمه. (1392). نقش معلم در تربیت از دیدگاه قرآن و نهج­البلاغه[پایان­نامه کارشناسی‌ارشد]، کرمان: دانشگاه شهید باهنر.
·       رحمانی، بهاالدین. (1392). بررسی تحلیلی اخلاق معلمی و تعیین جایگاه آن در اهداف و برنامه‌های تربیت معلم ایران[رساله دکتری]، اهواز: دانشگاه شهید چمران.
·       رضایی، سعید. (1402). استخراج آیات نشانگر برنامه درسی پنهان و کاربردهای آن برای مربیان[پایان­نامه کارشناسی‌ارشد]، زاهدان: دانشگاه سیستان و بلوچستان.
·       شریف رضی، محمدبن‌حسین. (1414ق). نهج‌البلاغه، قم: دارالکتب‌الاسلامی.
·       صفوی، امان‌اله. (1386). کلیات روش‌ها و فنون تدریس(متن کوتاه)، تهران: نشر معاصر.
·       عابدی، احمد؛ تاجی، مریم. (1380). «نقش برنامه­ درسی پنهان مدارس در شکل­گیری شخصیت و رفتار دانش آموزان» فصل‌نامه آموزه، سال سوم، شماره­9، 45-23.
·       عالی‌شاه، فاطمه. (1403). بررسی نقش ادراک دانش­آموز از عدالت معلم با گرایش به ترک تحصیل: نقش میانجی انگیزش پیشرفت تحصیلی و نیازهای اساسی[پایان­نامه کارشناسی‌ارشد]، سمنان: دانشگاه پیام­نور.
·       عبدی­زرین، سهراب؛ علیاری، صابر. (1399). «تأثیر صمیمیت و بدرفتاری معلم در اعتبار معلم»، راهبردهای نوین تربیت معلمان، سال ششم، شماره10، 61-33.
·       عیاری، لیلا. (1398). واکاوی جایگاه نیکوکاری در مدارس ابتدایی ایران و طراحی برنامه درسی برای اعتلای آن [رساله دکتری]، تهران: دانشگاه خوارزمی.
·       فتحی ­واجارگاه، کوروش. (1399). اصول و مفاهیم اساسی برنامه­ریزی درسی. تهران: علم استادان.
·       فرهمندیان. علی. (1400). منش و سلوک پیامبر در مقام مربی[پایان­نامه کارشناسی‌ارشد]، اصفهان: دانشگاه اصفهان.
·       فریدونی، محمدرضا؛ پناهی توانا، صادق. (1401). «تربیت معنوی بر پایه فقر ذاتی در صحیفه سجادیه»، دوفصل‌نامه دعاپژوهی، سال دوم، شماره3، 53-68.
·       قائمی­مقدم، محمدرضا. (1379). روش­های آسیب­زا در تربیت از منظر تربیت اسلامی. [‌پایان­نامه کارشناسی‌ارشد]، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
·       قورچیان، نادرعلی. (1373). تحلیلی از برنامه­درسی مستتر بحثی نو در ابعاد ناشناخته نظام آموزشی، پژوهش و برنامه­ریزی در آموزش عالی، سال اول، شماره1، 69-47.
·       کرمی، زهره. (1401). تأثیر رفتارهای اخلاقی و غیراخلاقی معلم بر پیشرفت تحصیلی دانش‌آموز از نظر عالمان علم اخلاق [پایان­نامه کارشناسی‌ارشد]، اصفهان: دانشگاه پیام­نور.
·       کریمی، محمدکاظم. (1397). فحاشی. نشریه ره­توشه، شماره 159، 150-141.
·       کلینى، محمدبن‌یعقوب. ‏(1407ق). گزیده کافى‏، مترجم: محمدباقر بهبودی، تهران: ‏مرکز انتشارات علمى و فرهنگی.
·       گل­صنم‌لو، محمد. (1400). طراحی الگوی معلم خوب با تاکید بر سند تحول بنیادین[رساله دکتری]، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
·       گودرزی، مصطفی. (1388). بررسی مبانی دینی اخلاق حرفه­ای معلمان از دیدگاه اندیشمندان مسلمان[پایان­نامه کارشناسی‌ارشد]، سنندج: دانشگاه کردستان.
·       متقی هندی، علی‌بن‌حسام‌الدین. ( ۱۴۰۹ق). کنزالعمال فی سنن‌الأقوال و الأفعال، بیروت: مؤسسه الرساله.
·       محمدیان، عصمت. (1375). «ریشه­یابی بیماری­های اخلاقی و روانی: سوءظن و بدبینی»، نشریه تعاون و کشاورزی، سال پانزدهم، شماره 62، 90-86.
·       مجلسی، محمدباقر. ( ۱۴۰۳ق)، بحارالأنوارالجامعه لدررأخبارالأئمه‌الأطهار. بیروت: دار إحیاءالتراث العربی.
·       مصلی­نژاد، لیلی؛ مرشدبهبهانی، بهار. (1392). «نقش استادان در شکل­گیری ابعاد پنهان برنامه درسی»، مجله مطالعات و توسعه آموزش پزشکی، سال دهم، شماره2، 22-11.
·       ملکی، حسن. (1385). برنامه­ریزی درسی(راهنمای عمل)، مشهد: نشر پیام اندیشه.
·       موسوی، لیلا. (1398). راهکارهای تربیتی مقابله با آزمندی با تاکید بر منابع اسلامی[پایان­نامه سطح سه حوزه علیمه]، قم: جامعه‌الزهرا(س).
·       مهرمحمدی، محمود. (1383). برنامه درسی: نظرگاه‌ها، رویکردها و چشم‌اندازها. تهران: به­نشر.
·       -------------. (1387). «بازشناسی مفهوم و کاربرد برنامه درسی پنهان»، مطالعات برنامه درسی ایران، سال دوم، شماره8، 171-156.
·       مجاهد، طاهره. (1399). تبیین محدوده کاربرد تغافل در تعلیم و تربیت از منظر آموزه­های اسلامی[پایان­نامه کارشناسی‌ارشد] مشهد: جامعه‌المصطفی‌العالمیه(ص).
·       نقیب­زاده، میرعبدالحسین؛ نوروزی، رضاعلی. (1389). «تحلیلی بر اهداف تربیت اخلاقی و اجتماعی از دیدگاه هابرماس با تاکید بر نظریه کنش ارتباطی»، جامعه­شناسی کاربردی، سال21، شماره37، 142-123.
·       نوری، حسین. (۱۴۰۸ق) مستدرک‌الوسائل و مستنبط‌المسائل، بیروت: مؤسسه آل‌البیت لإحیاءالتراث.
·     یادگاری، احمد. (1392). تبیین مبانی خدمت به خلق و پیامدهای تربیتی آن از دیدگاه اسلام[پایان­نامه کارشناسی‌ارشد]، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی
دوره 6، شماره 10
شهریور 1405
صفحه 56-76

  • تاریخ دریافت 24 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 08 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 21 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405