از متنی روایی تا کارکردی دعایی: تحلیل فرآیند تبدیل گزاره قرآنی «لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» از زمینه داستانی به ابزاری حِرزی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر پسا دکتری، علوم قرآن وحدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 دانشیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، ایران

3 فارغ التحصیل دکتری، گروه فقه وحقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

چکیده

قرآن­کریم به‌عنوان متن مقدس مسلمانان، در بسترهای فرهنگی و اعتقادی مختلف، کارکردهای نوینی یافته است. یکی از مصادیق شایان توجه این پویایی، تحول کارکردی فراز «لا‌تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» (قصص/۲۵) از یک گزاره در بافت روایی داستان حضرت موسی(ع) به ابزاری دعایی‌حرزی در سنت نیایشی شیعه است. این پژوهش به تبیین چگونگی و چرایی این گذار معنایی می‌پردازد. ضرورت و اهمیت پژوهش از آن جهت است که علی‌رغم توجه متون تفسیری به بافت تاریخی آیه و اشاره متون ادعیه ‌به‌کاربرد حرزی آن، خلأ پژوهشی در مورد تبیین نظام‌مند سازوکارهای این تحول به چشم می‌خورد. در همین راستا، سؤال اصلی جستار حاضر این است که چه ویژگی‌های زبانی این گزاره را برای خروج از بافت نخستین و پذیرش کارکردی جدید مستعد ساخته است و این تحول بر چه بستری صورت پذیرفته است؟ در پی پاسخ به این پرسش، پژوهش حاضر با اتخاذ روش تحلیلی‌تطبیقی، به مقایسه دو گفتمان روایی‌تفسیری و دعایی‌تعویذی پرداخته است. یافته‌های پژوهش  نشان می‌دهد که این تحول، محصول تعامل سه سازوکار اصلی بوده است: ۱. سازوکار زبانی (ایجاز، قطعیت فعل ماضی و عام‌بودن واژه «الظَّالِمِین») که امکان انتزاع از بافت داستانی و تعمیم‌پذیری را فراهم کرده است؛ ۲. سازوکار روان‌شناختی (هم‌ذات‌پنداری با کهن‌الگوی موسی(ع) به‌عنوان مؤمنی در اوج بی‌پناهی) که به فرد امکان بازآفرینی تجربه نجات را می‌دهد؛ ۳. سازوکار اعتقادی (تعمیم سنت نصرت الهی به‌عنوان قانونی جاری) که به این کاربست مشروعیت می‌بخشد. این پژوهش در‌نهایت نتیجه می‌گیرد که این دگرگونی، نمونه‌ای روشن از حیات ثانویه متن مقدس در بستر فرهنگ دینی است، اما درعین‌حال نسبت به خطر تقلیل معنایی و غفلت از پیام‌های کنش‌گرایانه روایت اصلی هشدار می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


From Narrative Text to Supplicatory-Talismanic Function: An Analysis of the Transition Process of the Quranic Proposition "Lā takhaf, najawta mina al-qawmi al-ẓālimīn" from a Story-based Context to a Talismanic (Ḥirz) Tool

Abstract

The Holy Quran, as the sacred text of Muslims, has found new functions in various cultural and doctrinal contexts. A noteworthy example of this dynamism is the functional transformation of the phrase "Lā takhaf, najawta mina al-qawmi al-ẓālimīn" (Q. 28:25) from a proposition within the narrative context of the story of Prophet Moses (PBUH) into a supplicatory-talismanic tool in the Shiite tradition of prayer. This research explains how and why this semantic transition occurred. The necessity and importance of this research lie in the fact that despite the attention given by exegetical texts to the historical context of the verse and the reference of supplication texts to its talismanic use, there is a research gap regarding the systematic explanation of the mechanisms of this transformation. Accordingly, the main question of this study is: What linguistic features have made this proposition amenable to leaving its original context and acquiring a new function, and on what basis has this transformation taken place? In answer to this question, the present study, adopting a comparative-analytical method, compares the narrative-exegetical and supplicatory-talismanic discourses. The research findings show that this transformation is the product of the interaction of three main mechanisms: 1. The linguistic mechanism (brevity, the certainty of the past-tense verb, and the generality of the word "al-ẓālimīn") which has enabled abstraction from the narrative context and generalizability; 2. The psychological mechanism (identification with the archetype of Moses (PBUH) as a believer in the height of helplessness) which allows the individual to recreate the experience of salvation; 3. The theological mechanism (the generalization of the divine tradition of assistance as an ongoing law) which legitimizes this application. This research ultimately concludes that this transformation is a clear example of the secondary life of the sacred text within the context of religious culture, but at the same time, it warns against the danger of semantic reduction and neglect of the action-oriented messages of the original narrative.

Keywords: Holy Quran, Exegesis, Supplication, Talisman (Ḥirz), Surah Al-Qaṣaṣ, Moses (PBUH), Functional Transformation.

  • قرآن کریم
  • نهج البلاغة، مؤسسه نهج البلاغه، قم، 1414ق
  • ابن‌اثیر، مبارک بن محمد جزری. (بی‌تا). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. بی‌تا. قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۹۵ق). کمال الدین و تمام النعمة. تصحیح علی اکبر غفاری. تهران: اسلامیه.
  • ابن‌شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی. (۱۳۷۹ق). مناقب آل أبی طالب علیهم السلام. بی‌تا. قم: علامه.
  • ابن‌طاووس، علی­بن­موسی. (۱۴۰۹ق). الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان. بی‌تا. قم: مؤسسة آل­البیت­علیهم­السلام.
  • ---------. (۱۴۱۱ق). مهج­الدعوات ومنهج العبادات. تصحیح ابوطالب­کرمانی و محمدحسن­محرر. قم: دارالذخائر.
  • ابن‌فارس، احمد بن فارس بن زکریا. (۱۴۰۴ق). معجم مقائیس اللغة. بی‌تا. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه.
  • ابن‌منظور، ابو الفضل، جمال الدین، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بی‌تا. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دار صادر.
  • احسائی، ابن ابی جمهور، محمد بن علی. (۱۴۰۵ق). عوالی اللئالی العزیزیة. بی‌تا. قم: دار سید الشهداء للنشر.
  • استرآبادی، محمد بن علی بن ابراهیم. (۱۳۹۴ق). آیات الأحکام فی تفسیر کلام الملک العلام. تهران: کتابفروشی معراجی.
  • افراسیابی، فاطمه و مولوی، علی. (1401). «نقش دعا در بحرانهای اخلاقی انسان معاصر(با تکیه بر معارف صحیفه سجادیه)». دوفصلنامه دعاپژوهی، سال دوم، شماره 3، پاییز و زمستان 1401، 147-168.
  • بحرانی، هاشم بن سلیمان. (۱۳۷۴ش). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه بعثت.
  • بحرانی، یوسف بن احمد. (۱۴۰۵ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: جامعه مدرسین.
  • برقی، ابوجعفر، احمد بن محمد بن خالد. (۱۳۷۱ق). المحاسن. قم: دار الکتب الإسلامیة.
  • بهبهانی، محمد‌باقر بن محمد اکمل. (۱۴۲۴ق). مصابیح الظلام. قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی.
  • --------------------. (۱۴۲۶ق). حاشیة الوافی. قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی.
  • بیضاوی، عبدالله بن عمر. (۱۴۱۸ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • جافی، محمد حسن بن باقر. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • جرجانی، سید امیر ابوالفتح حسینی. (۱۴۰۴ق). تفسیر شاهی. تهران: انتشارات نوید.
  • جوادی آملی، عبدالله. (۱۴۱۵ق). أسرار الصلاة. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
  • جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۱۰ق). الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
  • حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
  • حسینی شیرازی، سید محمد. (۱۴۲۱ق). الفقه، المرور و آداب السفر. بیروت: مؤسسة المجتبی.
  • خلف‌الله، محمد احمد. (۱۹۹۹م). الفن القصصی فی القرآن الکریم. لندن: سینا للنشر.
  • رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. لبنان، ‌سوریه: دار العلم-الدار الشامیة.
  • سبحانی، جعفر. (۱۳۹۰ش). منشور جاوید. قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
  • سید قطب، ابراهیم حسین الشاربی. (۱۴۱۲ق). فی ظلال القرآن. بیروت، قاهره: دار الشروق.
  • سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن أبی بکر. (بی‌تا). الدر المنثور. بیروت: دار الفکر.
  • شیبانی، محمد بن الحسن. (بی‌تا). نهج البیان عن کشف معانی القرآن. بی‌تا: نشرالهادی.
  • صاحب بن عباد، کافی الکفاة، اسماعیل بن عباد. (۱۴۱۴ق). المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتاب.
  • صدر، شهید، سید محمد. (۱۴۲۰ق). ما وراء الفقه. بیروت: دار الأضواء للطباعة و النشر و التوزیع.
  • طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  • طبرسی، احمد بن علی. (۱۴۰۳ق). الاحتجاج. مشهد: نشر مرتضی.
  • طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
  • طبری، محمد بن جریر بن یزید. (۱۴۱۲ق). تفسیر الطبری. بیروت: دارالمعرفه.
  • طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
  • طریحی، فخر الدین. (۱۴۱۶ق). مجمع البحرین. تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.
  • طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • عبدالمنعم، محمود عبد الرحمان. (۱۴۱۹ق). معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة. قاهره: دار الفضیلة.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۴ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت.
  • فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله سیوری. (۱۴۲۵ق). کنز العرفان فی فقه القرآن. قم: انتشارات مرتضوی.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۰ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
  • فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (۱۴۱۵ق). تفسیر الصافی. تصحیح حسین اعلمی. تهران: مکتبة الصدر.
  • ---------------------. (۱۴۱۷ق). المحجة البیضاء. قم: جماعة المدرسین بقم، مؤسسه النشر الاسلامی.
  • ---------------------. (۱۴۱۸ق). علم الیقین. قم: انتشارات بیدار.
  • فیومی، احمد بن محمد مقری. (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: منشورات دار الرضی.
  • قرشی، سید علی اکبر. (۱۴۱۲ق). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  • قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶۴ش). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
  • قمی، علی بن ابراهیم. (۱۳۹۵ق). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
  • کشانی، مهدیه و کافی موسوی، اباذر. (1403). «‌گونه‌شناسی و مدل‌یابی مضامین پیشین و پسین دعا در قرآن با رویکرد تربیت محور». دوفصلنامه دعاپژوهی، سال چهارم، شماره هفتم، پاییز و زمستان، 36-56.
  • کفعمی، ابراهیم بن علی. (بی‌تا). المصباح. قم: دار الرضی (زاهدی).
  • کلینی، ابوجعفر، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  • مازندرانی، محمد صالح بن احمد بن شمس سروی. (۱۳۸۲ق). شرح الکافی. تهران: المکتبة الإسلامیة.
  • مجلسی اول، محمدتقی. (۱۴۰۶ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشان‌پور.
  • مجلسی دوم، محمدباقر بن­محمد‌تقی. (۱۴۱۲ق). بیست و پنج رساله فارسی.قم: انتشارات کتابخانه آیة­الله مرعشی­نجفی
  • مجلسی دوم، محمد باقر بن محمد تقی. (۱۴۲۳ق). زاد المعاد - مفتاح الجنان. یروت: بی‌تا.
  • مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • مصطفوی، حسن. (۱۴۰۲ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر.
  • مطهری، مرتضی. (۱۳۸۸ش). نبوت. تهران: صدرا.
  • مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
  • ------------. (۱۴۲۶ق). نفحات الولایة. قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع).
  • نجفی، صاحب الجواهر، محمد حسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • نسفی، عبدالله بن احمد. (۱۴۱۶ق). مدارک التنزیل و حقائق التاویل. بیروت: دار النفائس.
  • هاشمی شاهرودی، سید محمود و دیگران. (۱۴۲۶ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
  • یونگ، کارل گوستاو. (۱۳۹۰ش). انسان و سمبل‌هایش. ترجمه اکبریان طبری. تهران: دایره