تحلیل معناشناختی صفات الهی در قرآن و حدیث با تأکید بر صحیفه سجادیه: راهبردی برای عبور از تعطیل و تشبیه

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار،گروه آموزش الهیات،معارف و تربیت اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

2 استادیار،گروه آموزش الهیات، معارف و تربیت اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

چکیده

بحث درباره نام­ها و صفات الهی ابعاد گوناگونی دارد که مهم‌ترین آن، جنبة معناشناختی آن است. خوانش انسان از این جنبه از اسماء و صفات الهی، از جنبه‌های معرفتی و عبادی تأثیر عمیقی بر نوع ارتباط او با خدا خواهد داشت؛ زیرا شناخت و ارتباط انسان با خدا از طریق همین اسماء و صفات صورت می‌گیرد. بعد معناشناختی در دوران کنونی در کلام و فلسفة دین به جد محل اهتمام قرار گرفته است. پژوهش حاضر به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه می‌توان صفات خداوند را شناخت؟ و رابطة صفات آفریدگار و انسان چیست؟ مقالة پیشرو با روش تحلیل گزاره‌ای و سیستمی دیدگاه قرآن کریم و احادیث اهل‌بیت (ع) به‌ویژه حضرت امام سجاد (ع) در این زمینه را بررسی­می­کند. نتیجة این پژوهش نشان­می‌دهد که آیات و روایات مفاهیم راهگشایی و نظام­مندی برای برون­رفت از چالش‌های فراروی این مسأله ارائه می‌دهند. در نگرش خاص قرآن و حدیث، به‌خصوص صحیفة سجادیه، این موضوع بر دو جهت نفی تعطیل و نفی تشبیه بنیان گذاشته شده است: در جهات نفی تعطیل، از طریق خلقت به وجود خالق رهنمون می‌شود و خداوند به روش قلبی و فطری خود را به انسان شناسایی و از طریق افعال و نفی نواقص، خود را وصف می‌کند؛ در جهات نفی تشبیه، به دلیل تفاوت خالق و مخلوق و عدم توانایی تصور خداوند، هرگونه توصیف حتی در دقیق‌ترین و ظریف‌ترین صورت آن توسط مخلوقات پذیرفته نیست، زیرا این توصیف‌ها تالی­های باطل محدودیت و نقص را به دنبال دارند. در دستگاه معرفتی خداشناسی امام سجاد (ع)، الهیات تعبیری، کارکردی، سلبی و اثباتی غیر مشبهانه پذیرفته شده و الهیات اثباتی مشبهانه به دلیل پیامدهای فاسد آن رد شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


A Semantic Analysis of Divine Attributes in the Quran and Hadith with Emphasis on al-Sahifa al-Sajjadiyya: A Strategy for Transcending[Taʿṭīl] and Anthropomorphism [Tashbīh]

 

Abstract

The discussion about God's names and attributes has various dimensions, the most important of which is its semantic aspect. The human reading of this aspect of the divine names and attributes will profoundly influence the nature of his relationship with God, both epistemically and devotionally; because human knowledge of and connection with God occurs through these very names and attributes. The semantic dimension has become a major focus of attention in contemporary theology and philosophy of religion. This research answers the question: How can God's attributes be known? And what is the relationship between the attributes of the Creator and those of humans? This article, using the methods of propositional and systemic analysis, examines the viewpoint of the Holy Quran and the hadiths of the Ahl al-Bayt (AS), particularly Imam Sajjad (AS), on this matter. The results of this study show that the Quranic verses and narrations provide guiding and systematic concepts for overcoming the challenges facing this issue. In the specific perspective of the Quran and Hadith, especially al-Sahifa al-Sajjadiyya, this issue is founded upon two principles: the negation of Taʿṭīl (negation/inaction) and the negation of Tashbīh (anthropomorphism/resemblance). In negating Taʿṭīl, one is guided to the existence of the Creator through creation, and God makes Himself known to humans through the heart and innate nature, and describes Himself through His actions and the negation of deficiencies. In negating Tashbīh, due to the difference between the Creator and the created, and the inability to conceive God's essence, any description—even in its most precise and subtle form by created beings—is unacceptable, because such descriptions entail the false consequences of limitation and imperfection. In the epistemological system of Imam Sajjad's (AS) theology, non-anthropomorphic interpretive, functional, negative, and positive theologies are accepted, while anthropomorphic positive theology is rejected due to its corrupt implications.

 

Keywords: Divine Attributes, Semantics, al-Sahifa al-Sajjadiyya, Functional Theology, Interpretive Theology, Negative Theology, Apophatic Theology.

  • قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند.
  • نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی.
  • صحیفه سجادیه، ترجمه محمدمهدی رضایی.
  • مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی.
  • ابن بابویه (1398 ق) التوحید، بی چا، مؤسسه النشر الاسلامیه، قم.
  • ابن منظور (1405) لسان العرب، بی چا، نشر ادب حوزه، قم.
  • احمد ابن فارس (1404 ق) معجم مقاییس اللغه، بی چا، دفتر تبلیغات اسلامی قم.
  • اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۲) کشف الغمه، ترجمه و شرح علی بن حسین زوارعی، ج 2، چاپ سوم، انتشارات اسلامیه، تهران.
  • اعتصامی، عبدالهادی (1396) جستارهایی در مدرسه کلامی کوفه، جمعی از نویسندگان، «رابطه ذات و صفات الهی از منظر اصحاب امامیه»، دارالحدیث، قم.
  • برنجکار، رضا (1387) «اسماء و صفات الهی از دیدگاه معصومان»، مجله فرهنگ جهاد، سال سوم، شماره‌های چهارم، پنجم و دهم.
    • --------- (1374) معرفت فطری خدا، چاپ اول، مؤسسه نبأ، تهران.
    • --------- (1387) کلام و عقاید، چاپ اول، سمت، تهران.
    • ---------- و نصرتیان اهور، مهدی (1396) قواعد کلامی (توحید)، چاپ اول، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، قم.
  • ترکمنی آذر، پروین (1383) تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران، چاپ اول، مؤسسه شیعه‌شناسی، تهران.
  • جعفریان، رسول (1389) تاریخ سیاسی اسلام (تاریخ خلفا از رحلت پیامبر تا زوال امویان)، چاپ هشتم، انتشارات دلیل ما، قم.
  • خامنه­ای، علی (1395) انسان250ساله: بیانات مقام معظم رهبری درباره زندگی سیاسی - مبارزاتی ائمه معصومین (ع)، چاپ پنجاه و پنجم، مؤسسه ایمان جهادی، تهران.
  • خمینی، روح الله (1389) صحیفه امام، ج 21، چاپ اول، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، تهران.
  • دارابی، محمد (1379) ریاض العارفین (شرح صحیفه سجادیه)، چاپ اول، دارالاسوه لطباعه و النشر، تهران.
  • سبحانی، محمدتقی (1380)، «اسماء و صفات الهی»، دانشنامه امام علی (ع) ج 2، چاپ اول، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی قم.
  • فضل الله، سید محمد حسین (1420 ه.ق) آفاق الروح (شرح صحیفه سجادیه)، چاپ اول، دارالملک، بیروت.
  • فرامرز قراملکی،(1383)اصول و فنون تحقیق در گستره دین پژوهی، چاپ اول، حوزه علمیه قم.
  • کلینی، محمد بن یعقوب (1363 ش) الکافی، ج 1،2،3،4 چاپ پنجم، دارالکتب الاسلامیه، تهران.
  • مجلسی، محمد باقر (1362 ش)، بحارالانوار، جلدهای 95،94،13،3، چاپ چهارم، دارالکتب الاسلامیه، تهران.
  • ممدوحی کرمانشاهی، حسن (1383) شرحی بر دعاهای صحیفه سجادیه، شهود و شناخت، چاپ اول، بوستان کتاب قم.
  • موسوی حسینی شیرازی، سید محمدباقر، (1383) لوامع الانوار فی شرح الصحیفه السجادیه، چاپ اول، مؤسسه الزهرا، شش جلد، اصفهان