روان‌درمانی معنوی قلب در پرتو ادعیه صحیفه سجادیه: تحلیل راهکارهای پیشگیری و درمان آفات باطنی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علوم قرآن، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران

چکیده

دعاء، همواره در حیات انسان تجلی یافته است لکن دعاهایی که بر زبان ائمه معصومین (ع) ساری هستند برجستگی خاصی دارند. یکی از این ادعیه خاص، ادعیه منقول از امام سجاد (ع) با نام ارزشمند «صحیفه سجادیه»، معروف به «زبور آل محمد» است. در این ادعیه، امام سجاد (ع) در دعای سی و یکم، به «خطرات قلب» اشاره نموده و از آن، به خداوند پناه می برند. فهم خطرات قلب در کنار شناخت راهکارهای درمان آنها، بر اساس ادعیه خود امام (ع) در آفت‌زدائی از قلوب آحاد جامعه اسلامی دارای اهمیت فراوان است. هدف نوشتار حاضر، تحلیل مقوله «خطرات قلب» و شناسائی راهکارهای درمان آن، بر اساس برخی از فرازهای دیگر در صحیفه سجادیه است. نتیجه پژوهش، بر اساس روش توصیفی تحلیلی به همراه شیوه استنطاقی مفاهیم ادعیه این است که قلب در طول روند حیات خود، ممکن است گرفتار آفت‌هایی در ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری گردد که هر کدام از آنها، با راهکارهای خاص ارائه شده در این تحقیق، مانند: تمسک به قرآن و اهل بیت و شرح صدر و کسب رضایت الهی و ... قابل درمان هستند. توجه به آسیب‌های قلب و شناخت راهکارهای علاج، جهت رفع آنها از حیات فردی و جمعی بشر، به عنوان یکی از وظائف دینی در دعاهای صحیفه سجادیه مورد تاکید قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


Spiritual Psychotherapy of the Heart in the Light of the Supplications of al-Ṣaḥīfa al-Sajjādīya: An Analysis of Preventive and Therapeutic Strategies for Inner Afflictions

Author: Ali Karimpour Qaramaleki[1]

Department of Quran and Hadith, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.

 

        ABSTRACT

Supplication has always manifested itself in human life; however, the prayers articulated by the inerrant Imams (AS) possess a particular distinction. One of these exceptional collections is the supplications transmitted from Imam Sajjād (AS), known as the precious al-Ṣaḥīfa al-Sajjādīya, often called “the Psalms of the Household of Muhammad.” In these prayers, Imam Sajjād (AS), particularly in the thirty-first supplication, refers to the “afflictions of the heart” and seeks refuge in God from them. Understanding these afflictions, alongside recognizing their remedies based on the Imam’s own supplications, holds great significance for purifying the hearts of individuals within the Islamic community.The purpose of the present study is to analyze the concept of “afflictions of the heart” and to identify their remedies based on selected passages from al-Ṣaḥīfa al-Sajjādīya. Using a descriptive–analytical method combined with an elicitative approach to the concepts within the prayers, the study concludes that the heart, throughout the course of life, may become afflicted with disorders in cognitive, emotional, and behavioral dimensions. Each of these can be treated through specific strategies explored in the research, such as adherence to the Qur’an and the Ahl al-Bayt, expansion of the breast (spiritual openness), attaining divine pleasure, and more. Attention to the afflictions of the heart and knowledge of their remedies—so as to eliminate them from individual and collective human life—is emphasized as a religious duty within the supplications of al-Ṣaḥīfa al-Sajjādīya.

KEYWORDS: Afflictions of the Heart; Therapeutic Strategies; al-Ṣaḥīfa al-Sajjādīya; Imam Zayn al-ʿĀbidīn (AS)

1              INTRODUCTION

The well-being of human life in this noisy, material world depends on the health of one of the most vital organs of human existence—the heart. When this organ functions properly, it yields positive outcomes; but when it becomes afflicted, its negative consequences can exert pressure on both the individual and society across cognitive, psychological, and behavioral dimensions. Beyond this, such afflictions will expose a person, in the Hereafter, to eternal punishment in the fire of Hell. Thus, salvation from worldly hardships and otherworldly torment lies in recognizing the diseases of the heart and understanding the strategies for their treatment.

 

[1] Email: karimpoorali@yahoo.com. Faculty member of the Quran and Hadith Department, Al-Mustafa International University, Qom. Field of study: Quranic Sciences

  • قرآن کریم. (1387). ترجمه: مکارم شیرازی، قم: نشر انتشارات نسل جوان.
  • ابن بابویه، محمد بن على. (1378ق). عیون أخبار الرضا علیه السلام. تهران: بی جا. چاپ اول.
  • ابن شعبه حرانی. (1398ق). تحف العقول عن آل الرسول علیهم السلام. تهران: انتشارات کتابفروشی اسلامی.
  • ابن فارس، احمد. (1404ق). معجم مقائیس اللغة. تهران: مکتب الاعلام الاسلامی. چاپ اول.
  • ازهری، محمد بن احمد. (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: نشر دار احیاء التراث العربی، چاپ اول.
  • امام خمینی، سید روح الله، (1378). آداب الصلوة، تهران: نشر موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ره.
  • ---------------، (1394). چهل حدیث، تهران: نشر موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ره.
  • امام غزالی، محمد، (1401). کیمیای سعادت، تهران: انتشارات امیر کبیر.
  • انصاریان، حسین. (1389ش). تفسیر و شرح صحیفه سجادیه. قم: نشر دارالعرفان،
  • آشتیانی، سید جلال الدین. (1370ش). شرح مقدمه قیصری. تهران: نشر امیر کبیر، چاپ سوم.
  • بهمنی، هما، (1396). آرامش با روان شناسی از نگاه قرآن، تهران: انتشارات دانشجو.
  • پارسا، محمد، (1381). زمینه روانشناسی، تهران: نشر بعثت.
  • الجزائری، السید نعمت الله. (1427ق). نور الانوار. تهران: نشر آسیانا.
  • الحسینی الشیرازی، محمد بن المهدی. (بی تا). شرح الصحیفة السجادیه. نجف اشرف: مطبعه النعمان.
  • حکیمى، محمدرضا و حکیمى، محمد و حکیمى، على. (1380ش). الحیاة. ترجمه احمد آرام. تهران. چاپ اول.
  • خواجه انصاری، عبدالله، (1398). منازل السائرین، تهران: انتشارات مولی.
  • سیف، سوسن و همکاران، (1388). روانشناسی رشد، تهران: نشر سمت.
  • سیف، علی اکبر، (1377). تغییر رفتار و رفتار درمانی نظریه ها و روشها، تهران: نشر دوران.
  • شجاعی، محمدصادق، (1396). روانشناسی­اسلامی (مبانی، تاریخچه و قلمرو)، قم: نشر پژوهشگاه جامعه­المصطفی العالمیه.
  • شهید ثانی، زین الدین بن علی. (1377ش). شرح مصباح الشریعة. ترجمه عبدالرزاق گیلانی. تهران. چاپ اول.
  • صحیفة سجادیة. (1391). ترجمه: مهدی الهی قمشه‌ای، قم: نشر آیین دانش.
  • طباطبائی، سید محمد حسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: نشر جامعه مدرسین.
  • طبرسی، فضل بن حسن. (1372ش). تفسیر مجمع البیان، تهران: نشر ناصر خسرو.
  • طریحی، فخر الدین. (1362ش). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
  • طوسی، محمد بن الحسن. (1411ق). مصباح المتهجد و سلاح المتعبد. بیروت: نشر موسسه فقه الشیعه.
  • علم الهدی، علی بن الحسین. (1431ق). تفسیر الشریف المرتضی المسمی بنفائس التأویل. بیروت: نشر موسسه الاعلمی للمطبوعات.
  • غروی اصفهانی، معصومه، (1397). آموزه‌های روان شناختی در حدیث، تهران: نشر رز.
  • غزالی، ابوحامد. (بی تا). احیاء علوم الدین. چ1. بی جا: نشر دار الکتاب العربی.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد. (1420ق). العین. قم: نشر اسوه.
  • کاویانی،محمدوهمکاران، (1403). روان شناسی در قرآن؛ مفاهیم و آموزه ها، قم: نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  • کفعمی، ابراهیم بن علی عاملی. (1405ق). المصباح. قم: نشر دارالرضی.
  • کلینی، محمد بن یعقوب. (1388ق). اصول کافی. تهران: نشر دار الکتب الاسلامیه.
  • کبیر مدنی شیرازی، سید على خان بن احمد. (1409ق). ریاض السالکین فی شرح صحیفة سیّد الساجدین. ایران. قم. چاپ اول.
  • کلینى، محمد بن یعقوب. (1388ش). فروع کافی. ترجمه: محمد حسین رحیمیان. قم: نشر قدس.
  • گری مارتین و جوزف پیر، (1400). اصلاح رفتار چیست؟ و چگونه انجام می شود؟، ترجمه فیروزبخت، تهران: نشر رشد.
  • مجلسی، محمد باقر. (1404ق). بحارالانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
  • مدنی، صدر الدین سید علی خان. (1402ق). بوستان سالکان در شرح صحیفه سجادیه. ترجمه: حسین صابری. مشهد: نشر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان مقدس مشهد.
  • مغنیه، محمد جواد. (1423ق). فی ضلال الصحیفة السجادیه. قم: موسسه دار الکتاب الاسلامی.
  • الموسوی الحسینی الشیرازی، سید محمد باقر. (1425ق). لوامع الانوار العرشیه فی شرح الصحیفة السجادیه. اصفهان: نشر تحقیقات یارانه‌ای حوزه علمیه اصفهان.
  • الموسوی، عباس علی. (1411ق). فی رحاب الصحیفة السجادیه. قم: دار المرتضی.
  • ویسی، مختار، (1397). سلامت روان از دیدگاه اسلام، تهران: نشر بیرا.
  • یعقوب زاده، ابراهیم و همکاران، (1396). الگوی سلامت روان در اسلام، تهران: انتشارات شاپورخواست.
  • یوسفی مصری، زهرا، (1395). بیماریهای روحی (اضطراب، وسواس، افسردگی، هراس) و راه های درمان آنها، تهران: نشر میراث ماندگار