اعتبارسنجی دعای علوی مصری: با محوریت کیفیت پذیرش دعای فرعون

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث. دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، ایران (نویسنده مسئول).

2 استاد تمام علوم قران حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، ایران

3 دانشیارعلوم قران حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، ایران

4 استادیار علوم قرآن و حدیث ، دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، ایران

چکیده

ادعیه و زیارات در شیعه، علاوه بر جنبه‌های عبادی و معنوی، حاوی معارف دینی و تاریخی بسیار گران‌بهایی هستند که همواره مورد توجه پژوهشگران و علمای دینی قرار گرفته‌اند. یکی از مسائلی که در ارتباط با این آثار مطرح می‌شود، مسئله صحت سند و محتوای این دعاهاست. برخی از این متون از اعتبار بیشتری برخوردار هستند؛ درحالی‌که در موارد دیگر، مانند دعای علوی مصری ابهامات و پرسش‌های جدی در‌خصوص اصالت و سند آن وجود دارد. دعای علوی مصری که به امام زمان(ع) نسبت داده شده است، به‌عنوان دعایی که در عصر غیبت صغرا در عالم خواب به شخصی از سادات منتسب به امیرالمؤمنین(ع) تعلیم داد شده، شناخته می‌شود. پژوهش حاضر با روش اسنادی‑انتقاد ، در پی بررسی دقیق سندی و محتوایی این دعا است. نتایج این تحقیق نشان داد که ضعف‌های موجود در سلسله سند دعا، ابهام در شرایط دریافت آن ‑ که در عالم خواب رخ داده است‑ و وجود تناقضات محتوایی با آموزه‌های قطعی اسلام، باعث تردید در صحت انتساب این دعا به امام زمان(ع) شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


Validation of the ‘Alawi Misri Supplication: Focusing on the Quality of Pharaoh’s Accepted Prayer

Halimeh Yadollahi Karsikola1,*, Seyed Ali Akbar Rabee Nataj2, Seyed Mohsen Mousavi3, and Mohammad Taghi Esmaeilpour Moallem4

 

1 Ph.D. Candidate, Department of Qur’an and Hadith Studies, Faculty of Theology, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

2 Professor, Department of Qur’an and Hadith Studies, Faculty of Theology, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

3 Associate Professor, Department of Qur’an and Hadith Studies, Faculty of Theology, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

4 Assistant Professor, Department of Qur’an and Hadith Studies, Faculty of Theology, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

*Corresponding author: h.yadollahi12@gmail.com

 

ABSTRACT. Supplications and pilgrim texts in the Shi‘a tradition function simultaneously as devotional literature and as repositories of theological, legal, and historical claims. The ‘Alawi Misri supplication, attributed to Imam al‑Mahdi (A), occupies a notable place among these texts, yet its authenticity has been subject to scholarly scrutiny. This study applies a documentary‑critical methodology to assess both the isnād (chain of transmission) and the textual content of the supplication. The analysis draws on primary manuscript witnesses as cited in classical works (notably Ibn Ṭāwūs’s Muhaj al‑Da‘awat), biographical‑bibliographical evaluations, and a comparison of the supplication’s theological claims with Qur’anic narratives and established hadith principles. Results indicate significant weaknesses in the transmission chain—obscure or unattested transmitters, a substantial chronological gap between the alleged event and its first attestation, and a vague documentary provenance. The purported reception in a dream‑state (between sleep and wakefulness) further undermines its evidentiary force in classical Shiʿi methodological terms. Content analysis reveals passages—most notably the claim that God “accepted Pharaoh’s supplication”—that conflict with clear Qur’anic formulations concerning Pharaoh’s fate and with doctrinal principles regarding repentance, divine justice, and the role of prophetic mediation. While the supplication retains devotional and didactic value, the evidence does not support confident attribution to Imam al‑Mahdi (A). The paper concludes by recommending cautious use of the text in doctrine formation and urging further manuscript research to seek earlier witnesses or corroborating chains.

KEYWORDS: ‘Alawi Misri Supplication, Imam al-Mahdi, Chain of Transmission, Dream Narration, Content Criticism

 

1              INTRODUCTION

The ‘Alawi Misri supplication is traditionally presented as a prayer taught by Imam al‑Mahdi (A) to a member of the Alawi/Husayni family during the Minor Occultation. According to classical citation, the text was recorded in the sixth/12th‑century work Muhaj al‑Da‘awat wa Minhaj al‑‘Ibadat by Sayyid Ibn Ṭāwūs, who refers to an older codex as his source. The supplication stresses themes common to Shiʿi devotional literature—tawḥīd (divine unity), tawba (repentance), divine assistance against oppression, and eschatological hope. Nevertheless, the supplication’s provenance, the character of its narrators, and singular doctrinal claims (e.g., the acceptance of Pharaoh’s private supplication) invite a critical re appraisal. This study frames two research questions: (1) What are the principal weaknesses—if any—of the isnād attributed to this supplication? (2) Do the supplication’s theological assertions accord with decisive Qur’anic and authenticated hadith material, or do they present substantive contradictions?

  1. قرآن کریم.
  2. ابراهیم انیس و دیگران. (1398). المعجم الوسیط. تهران: انتشارات اسلامی.
  3. ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (1271). الجرح والتعدیل. حیدر آباد الدکن، الهند: طبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
  4. ابن ابی‌حدید، عبد الحمید بن هبه الله. (1380 ق). شرح نهج البلاغة. مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی (ره).
  5. ابن بابویه، محمد بن علی. (1385 ش). علل الشرائع. قم: ناشر.
  6. ---------------. (1395). کمال الدین و تمام النعمة. مصصح: علی‌اکبر غفاری. قم: اسلامیه‏
  7. ---------------. (1398 ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
  8. ---------------. (1413 ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  9. ابن تغردی بردی، یوسف. (1392 ق). النجوم الزاهره فی­ملوک مصر والقاهره. مصر:وزاره الثقافة والارشاد القومی.
  10. ابن جوزی، ابو الفرج. (بی‌تا). المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک. بیرون: دار الکتب العلمیة.
  11. ابن طاووس، على بن موسى‏. (1411ق). مهج الدعوات و منهج العبادات. محقق/مصحح: کرمانی، ابوطالب و محرر، محمد حسن‏، قم: دار الذخائر.
  12. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (1412ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالمعرفه.
  13. ابن منظور، محمد بن مکرّم. (1402 هـ). مختصر تاریخ دمشق لابن عساکر. دمشق: دار فکر للطباعة و التوزیع.
  14. ---------------. (1408 هـ). لسان العرب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  15. ستادی، کاظم. (1402). «‌نکاتی در اعتبارسنجی ادعیه و زیارات کتاب مفاتیح الجنان». فصل‌نامه علمی مطالعات ادبیات شیعی. سال دوم. شماره پنجم، صص53-78.
  16. برقی، احمد بن محمد بن خالد. (1383). رجال البرقی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  17. بصری، احمد بن اسماعیل. (1431). الجواب المنیر عبر الاثیر. بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی (ع).
  18. بخاری، أبو عبد الله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم الجعفی. (بی‌تا). التاریخ الکبیر. بی‌جا.
  19. جرجانی، ابو احمد بن عدی. (1418 هـ). الکامل فی ضعفاء الرجال. بیروت: کتاب علمی.
  20. جوادی آملی، عبدالله. (‌1388 ش). نسیم اندیشه (دفتر اول). قم: اسراء.
  21. حلی، حسن بن یوسف. (‌1411 ه). خلاصه الاقوال. قم: دار الذخائر.
  22. الحویری، محمود محمد. (2002). مصر فی العصور الوسطی من العصر المسیحی حتی الفتح العثمانی. مصر: الکتب المصریه التوزیع المطبوعات.
  23. خصالی، عیسی بن حسین. (‌1363). فرهنگ معین. تهران. چاپخانه سپهر.
  24. خلف، نجم عبد الرحمن. (1409). معجم الجرْح والتّعدیل لرجال السنن الکبرى، مع دراسة إضافیة لمنهج البیهقی فی نقد الرواة فی ضوء السنن الکبرى. بی‌جا: دار الرایة للنشر والتوزیع الطبعة.
  25. خویی، ابوالقاسم. (1410). معجم الرجال الحدیث‏. قم‏: مرکز نشر آثار شیعه.
  26. دوزدوزانی، یدالله. (1413). تحقیق لطیف حول التوقیع الشریف. قم: موسسه سیدالشهداء.
  27. ذهبی، شمس­الدین محمدبن احمد. (1409). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیرو اعلام. بیروت: دارالکتاب العربی.
  28. ---------------. (‌1427 هـ). سیر أعلام النبلاء. القاهره: دارالحدیث.
  29. طباطبایی، محمد حسین. (‌1393 هـ). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  30. طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان. تهران: ناصر خسرو.
  31. ---------------. (1412 ق). تفسیر جوامع الجامع. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه.
  32. طبری، محمد ابن جریر. (بی تا). تاریخ الامم و الملوک. بیروت: بی‌نا.
  33. طریحی،فخرالدین. (1408). مجمع البحرین. بی‌جا: انتشارات مکتب النشر الثقافه الاسلامیه.
  34. طوسی، محمد بن حسن. (‌1417 ق). العدد فی أصول الفقه. قم: محمد تقی علاقبندیان.
  35. ---------------. (1999م). التبیان. بیروت: دار الاحباء التراث.
  36. ---------------. (1381). الرجال . نجف‏: المکتبة المرتضویة.
  37. علم الهدی، علی بن الحسین. ( 1405 ق). الحدود و الحقایق. قم: دار القرآن الکریم.
  38. علی ابراهیم، حسن. (1945). مصر فی العصور الوسطى :من الفتح العربی الى الفتح العثمانی.القاهرة: مکتبة النهضة المصریة.
  39. العمیدی الحسینی، سید ثامر هاشم. (1376). «مع الصدوق وکتابه الفقیه». علوم حدیث. شماره 2. صص 107‑ 180.
  40. غفاری، علی اکبر. ( 1403 ق). الفقیه. قم: انتشارات اسلامی.
  41. فیروز آبادی، محمد بن یعقوب. ( 1415 هـ). القاموس المحیط. بیروت: دار‌العلمیه.
  42. قرطبی، محمد بن احمد. ( 1364). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
  43. فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى‏. (1406). الوافی‏. اصفهان: کتابخانه امام أمیر المؤمنین على علیه السلام.
  44. کفعمى، ابراهیم بن على عاملى. (1418).‏ البلد الأمین و الدرع الحصین‏. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
  45. مبروک أبو زید ،محمد. (2023). حرب الإسرائیلیات فی صدر الإسلام. الحوار المتمدن المحور: دراسات وابحاث فی التاریخ والتراث واللغات فی التاریخ والتراث واللغات.
  46. متقی‌نژاد، مرتضی. (‌1397). «‌قاعده قبح اغراء به جهل و کاربست آن در علم کلام». پژوهش‌های اعتقادی کلامی. شماره 30، دوره 8. صص 135-152.
  47. مجتهدی سیستانی، مرتضی. (1384). صحیفه المهدیه. مترجم: مؤسسه اسلامی ترجمه. مصصح ترجمه: محمد ظریف. محمد حسین رحیمیان. قم: نشر حاذق.
  48. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى. (1403). بحار الأنوار. محقق/مصحح: جمعى از محققان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
  49. محمدی ری شهری، محمد. (‌1397). شناخت‌نامه حدیث. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
  50. محمودی،اکبر. (‌1398). «‌بررسی­قاعده فقهی حرمت تغریرجاهل». فصل‌نامه علمی­پژوهشی فقه. شماره3. صص101-126.
  51. مفید، محمدبن­محمد. (1413). الأمالی. محقق/‌مصحح: حسین­استادولى. على‌اکبر غفارى. قم. ناشر: کنگره شیخ مفید.
  52. موسوی، محسن. (1400). «اعتبار سنجی دعای عدیله»، دوفصل‌نامه علمی مطالعات قرآن و حدیث. سال چهاردهم، شمارة دوم (پیاپی 82 )، بهار و تابستان ،1400.
  53. نراقی، احمد بن محمد بن مهدی. (بی‌تا). مناهج الاحکام و الاصول. قم: نشر مؤلف.

    REFERENCES

    1. Ibn Ṭāwūs, ʿAlī b. Mūsā. Muhaj alDaʿawat wa Minhaj alʿIbadat. Qom: Dār alDhakhā’ir, 1411 AH.
    2. Ṣadūq, Muḥammad b. ʿAlī. Man lā yaḥḍuruhu alFaqīh. Qom: Dār alIslāmiyyah, 1413 AH.
    3. Ṣadūq, Muḥammad b. ʿAlī. ʿIlal alSharā’i. Qom: AlIslāmiyyah, 1385 AH.
    4. AlQurṭubī, Muḥammad b. Aḥmad. AlJāmiʿ liAḥkām alQur’ān. Cairo: Dār alKutub al‑Miṣriyyah, 1364 AH.
    5. Majlisī, Muḥammad Bāqir. Biḥār alAnwār. Beirut: Dār Iḥyā’ alTurāth alʿArabī, 1403 AH.
    6. Naraqi, Aḥmad b. Muḥammad. Manāhij alAḥkām wa alUṣūl. Qom: Maktabat alMu'allif (n.d.).
    7. Jawadi Amuli, ʿAbdullah. Nasīme Andīsheh (trans./ed.). Qom: Esra, 2009.
    8. Ṭabāṭabāʾī, Muḥammad Ḥusayn. AlMīzān fī Tafsīr alQur’ān. Beirut: Mu’assasat al‑Aʿlamī, 1993.
    9. Abū Zayd, M. 'Harb alIsrā’īliyyāt fī Ṣadr alIslām.' Hiwār alMutamaddin Journal.2023
    10. Estadi, K. 'Notes on the Validation of Shiʿa Supplications and Pilgrimages.' Shiʿa Literary Studies Journal, 2(5), 53–78, 2023.