تاریخ انگاره تعقیب نماز در کتب اربعه حدیثی شیعی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن وحدیث، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

3 . دانشیار رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران

چکیده

تعقیبات نماز به‌عنوان دعاهای پس از فریضه الهی نماز، نقشی اساسی در حفظ روح و آثار معنوی نماز و جلوگیری از فراموشی و پراکندگی ذهنی ایفا می‌کنند. واژة «معقِّبات» در قرآن به معنای فرشتگان نگهبان آمده است، اما در کتاب‌های لغوی علاوه‌بر آن، به دعاهای بعد از نماز و حتی شتران به‌صف‌شده برای نوشیدن آب نیز ترجمه شده است. در پژوهش حاضر، منظور از تعقیبات، دعاهای پس از نماز است که در کتاب­های لغوی با عنوان «معقِّبات» از آن یاد شده است. مسئله اصلی این پژوهش، تاریخچة تحول مفهوم و  اعمال تعقیب نماز در چهار کتاب اصلی حدیثی متقدمان امامیه؛ الکافی، من لا‌یحضره الفقیه، تهذیب الاحکام، و الاستبصار است. این مطالعه به روش تحلیل کیفی‌تطبیقی محتوا و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، بر آن است تا تغییرهای متنی در دعاها و رفتارهای مرتبط با تعقیبات نماز را استخراج و تبیین کند. محدوده و معیار گزینش روایت­ها، باب تعقیب نماز در کتاب الصلاة از کتاب‌های مذکور بوده است. نتایج پژوهش نشان داد که روایت­های تعقیب در این کتاب­ها طی ۱۳۱ سال، به‌علت تفاوت در هدف و نوع نگارش و موقعیت زمانی و مکانی نویسندگان پیوسته دارای فضیلت­ها، آداب و دعاهای بیشتر شده ­است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


The History of the Concept of Post-Prayer Supplications (Ta‘qibat) in the Four Early Shi‘i Hadith Collections

Rababeh Mirbagheri Firuzabadi¹*, Mozhgan Sarshar², Seyed Mohsen Mirbagheri³

¹ Ph.D. Student of Quranic and Hadith Sciences, Department of Quran and Hadith Sciences, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. robabeh.mirbagheri@gmail.com

² Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran (Corresponding Author). Sarshar2008@gmail.com

³ Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran. D.mirbagheri@gmail.com

ABSTRACT. Ta‘qibat al-salat—supplications recited after the obligatory prayer—play a central role in preserving the spiritual essence and effects of prayer and in preventing forgetfulness and mental distraction. The Qur’anic term muʿaqqibāt refers to guardian angels, but in lexicographical works it has also been used to denote supplications after prayer and even rows of camels waiting to drink water. In the present study, Ta‘qibat refers specifically to the post-prayer supplications identified in the lexicons under the term muʿaqqibāt. The main question of this research concerns the historical development of the concept and practices of Ta‘qibat in the four foundational hadith books of the early Imamiyya: al-Kāfī, Man lā yaḥḍuruhu al-Faqīh, Tahdhīb al-Aḥkām, and al-Istibṣār. Using a qualitative-comparative content analysis and library sources, the study seeks to identify and explain textual changes in the supplications and related practices. The corpus consists of the chapters on Ta‘qibat within Kitāb al-Ṣalāh of these four works. The findings show that over a span of 131 years, the Ta‘qibat narratives in these collections expanded continually—adding further virtues, etiquettes, and supplications—due to differences in the authors’ objectives, writing styles, and temporal-spatial contexts.

KEYWORDS: Historiography, Ta‘qibat al-Salat, The Four Early Shi‘i Hadith Books, Imamiyya Narratives.

  1. INTRODUCTION

Prayer holds a special place in the lives of Muslims. This divine obligation is accompanied by Ta'qibat, which play a key role in deepening the connection with God. Linguistically, Ta'qib derives from 'aqqaba, meaning to follow someone, or 'aqqaba-hu, meaning to come after him with something. When paired with al-Salah, it signifies sitting after prayer for supplication and communion with God (Bustani, 1375 SH: 617). Ta'qibat are a collection of invocations, prayers, verses, and chapters recited after the prayer is concluded. In his exegesis, Al-Mizan, regarding verse 11 of Surah Al-Ra'd, Allamah Tabatabai interprets the word mu'aqqib as meaning guardian or protector (Tabatabai, 1374 SH, vol. 11: 429).

Previous sources, such as Al-Dhari'ah ila Tasānif al-Shi'ah (Agha Bozorg Tehrani, 1355 AH, vol. 4: 217-219), list books and treatises written about Ta'qibat. Masudi in Ithbat al-Wasiyyah (Masudi, 1362 SH: 435), Al-Kaf'ami in Al-Balad al-Amin (Kaf'ami, 1418 AH: 8), and Shaykh Bahai in Miftah al-Falah (Shaykh Bahai, 1405 AH: 64-66) have all discussed Ta'qibat. The present research problem is the history of the idea of prayer Ta'qibat and their evolution within the Four Books of the early Imamiyya. This study, using a descriptive-analytical approach and library resources, applies the method of the history of ideas to examine and extract the changes and developments in narratives related to prayer Ta'qibat. The Four Books—Al-Kafi, Man La Yahduruhu al-Faqih, Tahdhib al-Ahkam, and Al-Istibsar—were compiled by early Imami scholars in the 4th and 5th centuries AH. One of the reasons for the developments in the history of the concept of prayer, the addition of materials, and the expansion of this history in the classical narrative sources is the authors' purpose and motivation, their method of selecting narratives, as well as the differences in their writing style and manner of presenting the narratives in their books.

  1. قرآن کریم
  2. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن. (1355 ق). الذریعه الی تصانیف الشیعه. [بی‌جا: بی‌نا]. نجف: مطبعه الغرِی.
  3. ابن أبی شیبة، أبوبکر. (1409). الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار. المحقق: الحوت، کمال یوسف. الطبعة: الأولى. الریاض: مکتبة الرشد.
  4. ابن بابویه، محمد بن علی. (1406 ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. چاپ دوم. قم: دار الشریف الرضی للنشر.
  5. ---------------‏. (1413 ق‏). من لایحضره الفقیه‏. محقق‌/‌مصحح: غفارى، على‌اکبر. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
  6. ابن تیمیه، احمدبن عبدالحلیم. (1422 ق). المجموعة العلیة من کتب و رسائل و فتاوى شیخ الإسلام ابن تیمیة. سایر نویسندگان گردآورنده و محقق: صینی، هشام بن اسماعیل؛ دمام- عربستان: دار ابن الجوزی.
  7. ابن فارس، أحمد بن فارس‏. (1404 ق‏). معجم مقاییس اللغة. محقق‌/‌مصحح: هارون، عبد السلام محمد. چاپ اول. قم: ‏ مکتب الاعلام الاسلامی‏.
  8. ابن قدامه، عبدالله بن احمد. (بی تا). الممتع فی شرح المقنع. محقق: ابن دهیش، عبد الملک. شارح: ابن منجی، منجی بن عثمان. بی نا.
    • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (1431ق- 2010م). تفسیر ابن کثیر. دمشق: دار الرساله العالمیه.
    • ابوداود، سلیمان بن اشعث. (1418 قمری- 1997 م). سنن أبی داود. لبنان: دار ابن حزم.
    • اختری، عباس‌علی. (1390). نور زندگی در پرتو اذکار و تعقیبات نماز. چاپ اول. بی جا. نشر بلند.
    • اسعدی، محمدمصطفی. (بهار و تابستان 1402). «واکاوی ابعاد معرفتی مفهوم سلامت در ادعیه ماثوره «بررسی موردی تعقیب نماز ظهر»». نشریه دعاپژوهی. شماره 4، 39- 51.
    • المرداوی، علاء الدین. (بی تا). الإنصاف فی معرفة الراجح من الخلاف. الطبعة: الثانیة. دار إحیاء التراث العربی.
    • بخاری، محمد بن اسماعیل، (بی‌تا). صحیح بخاری. کد کنگره: پ3 ج2042/119BP  
    • برهان الدین، ابواسحاق. (1418 ه- 1997 م). المبدع فی شرح المقنع. الطبعة: الأولى. بیروت–لبنان: دارالکتب العلمیة.
    • بهایی، محمد بن حسین. (1405 ق). مفتاح الفلاح فی عمل الیوم و اللیلة من الواجبات و المستحبات (ط- القدیمة). چاپ اول. بیروت: دار الأضواء.
    • جمشیدی، محمد و اسلامی کاشانی، سیدعباس. (1397). فضیلت تعقیبات نماز. چاپ اول. بوستان قرآن.
    • حسینی باقرآبادی، سیدعباس. (1397). درمان بیماریها و رسیدن به حاجات با تعقیبات نماز. چاپ اول. زائر آستانه مقدسه حضرت معصومه (س).
    • حسینی زبیدی، محمد مرتضى‏. (1414 ق). تاج العروس من جواهر القاموس. محقق‌/‌مصحح: على، هلالى و سیرى، على‏. چاپ اول. بیروت: دارالفکر.
    • خانی، حامد. (1397 ش). قرآنپژوهی و تاریخانگارهها (مقالات برگزیده نخستین همایش­ملی­کاربرد رویکرد تاریخ انگاره در مطالعات قرآنی). تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، انتشارات: دانشگاه آزاد اسلامی، پژوهشکده قرآن و عترت (ع).
    • درزی، قاسم. (پاییز 1398). «‌تاریخ انگاره میان‌رشتگی؛ گذار از نگاه آرمان‌گرایانه و مبتنی ‌بر «تلفیق دانش» به رویکرد عمل‌گرایانه و مبتنی‌بر «حل مسئله»». مطالعات میانرشته‌ای در علوم انسانی. شماره 44. 1- 32.
    • راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412 ق). مفردات ألفاظ القرآن‏. محقق‌/‌مصحح: داوودى، صفوان عدنان‏. چاپ: اول‏. بیروت- دمشق: دار القلم- الدار الشامیة.
    • زمخشرى، محمود بن عمر. (1979 م). أساس البلاغة. چاپ اول. بیروت. دار صادر.
    • سجادی‌طبسی، سید حسین. (1398). اعمال الیوم (یوم العمل). اسوه.
    • صاحب بن عباد، إسماعیل بن عباد. (1414 ق). المحیط فی اللغة. محقق/مصحح: آل یاسین، محمد حسن‏. چاپ اول‏. بیروت: عالم الکتاب.
    • طریحی، فخر الدین بن محمد. (1375 ش). مجمع البحرین‏. محقق‌/‌مصحح: حسینى اشکورى، احمد. چاپ سوم. تهران: مرتضوی.
    • طبری، محمد بن جریر. (1412 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. لبنان: دارالمعرفة.
    • طبرسی، فضل بن حسن. (1426 ق- 2005 م). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار العلوم.
    • طوسی، محمدبن الحسن. (1407 ق‏). تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان). محقق / مصحح: خرسان، حسن الموسوى‏. چاپ چهارم. تهران: دار الکتب الإسلامیه‏.
    • ---------------. (1411 ق). مصباح المتهجد و سلاح المتعبد. چاپ اول. بیروت: مؤسسة فقه الشیعة.
    • عبد العزیز، ابن عابدین. (1412هـ - 1992م). رد المحتار على الدر المختار. الطبعة: الثانیة، بیروت: دار الفکر.
    • فراهیدى، خلیل بن أحمد. (1409 ق). العین. چاپ دوم. قم: نشر هجرت‏.
    • فرهی، محمد مهدی و توکلی، محسن. (زمستان 1391). «نگاهی به یکی از تعقیبات نماز عصر و تصحیح فرازی اشتباه از آن». حسنا. سال چهارم-شماره 15. 103-113.
    • قمی، شیخ عباس. (1375). کلیات مفاتیح الجنان. ترجمه حجه الاسلام موسوی کلانتری دامغانی. مصحح: استادولی، حسین. چاپ هفتم. انتشارات تابان با همکاری نشر شهریور.
    • کفعمی، ابراهیم بن علی عاملی. (1418 ق). البلد الامین و الدرع الحصین من الادعیه و الاعمال و الاوراد و الاذکار. چاپ اول. بیروت‏:‏ مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    • کلینى، محمد بن یعقوب‏. (1407 ق‏). الکافی (‌ط- الإسلامیة). محقق‌/‌مصحح: غفارى على اکبر و آخوندى، محمد. چاپ چهارم. تهران: دار‌الکتب الإسلامیة.
    • مسعودی، علی بن حسین. (1362 ش). ترجمه إثبات الوصیة. مترجم: محمد‌جواد نجفی، چاپ دوم. تهران: اسلامیه.
    • نوری زنجانی، محمداسماعیل. (1399). تعقیبات نماز. مؤسسه بوستان کتاب.
    • نوری زنجانی، محمداسماعیل. (خرداد و تیر1401). اهمیت و فضیلت تعقیبات نماز. مبلغان. شماره277. 13 صص 18-30

      References

      1. Agha Bozorg Tehrani, M. M. (n.d.). Al-Dhari'ah ila Tasānif al-Shi'ah. Najaf: Matba'at al-Ghari.
      2. Ibn Babawayh, M. bin A. (1985). Thawab al-A'mal wa 'Iqab al-A'mal (2nd ed.). Qom: Dar al-Sharif al-Radi lil-Nashr.
      3. Ibn Babawayh, M. bin A. (1992). Man la Yahduruhu al-Faqih (A. A. Ghaffari, Ed.) (2nd ed.). Qom: Daftar Intisharat Islami.
      4. Akhtari, M., & Asadi, M. M. (2023). Analyzing the Epistemological Dimensions of the Concept of Health in Authentic Supplications: A Case Study of the Noon Prayer's Ta'qibat. Journal of Prayer Studies, 4, 39-51.
      5. Al-Bahai, M. bin H. (1985). Miftah al-Falah fi 'Amal al-Yawm wa al-Laylah min al-Wajibat wa al-Mustahabbat (Old Ed.). Beirut: Dar al-Adwa'.
      6. Bustani, F. A. (1996). Farhang Abjadi (R. Mahyar, Trans.) (2nd ed.). Tehran: Intisharat Islami.
      7. Khanj, H. (2018). Quranic Studies and the History of Ideas: Selected Papers from the First National Conference on the Application of the History of Ideas Approach in Quranic Studies. Tehran: Islamic Azad University, Printing and Publications Organization: Islamic Azad University, Quran and Itrat Research Institute.
      8. Tabatabai, M. H. (1995). Tafsir Al-Mizan (M. B. Musawi, Trans.) (5th ed.). Qom: Jami'ah Mudarrisin Hawzah 'Ilmiyyah Qom, Daftar Intisharat Islami.
      9. Tusi, M. bin H. (1986). Tahdhib al-Ahkam (H. M. Khurasan, Ed.) (4th ed.). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
      10. Farahi, M. M., & Tavakoli, M. (2013). A Look at One of the Ta'qibat of the Afternoon Prayer and the Correction of an Erroneous Phrase in It. Hasna, 4(15), 103–113.