تحلیل و نقد آراء حکیم سبزواری در مسألۀ استجابت دعاهای حاجت‌خواهانه

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علوم پایه، دانشکدۀ فنّی مهندسی گلپایگان، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، ایران Basic Sciences, Isfahan University of Technology, Golpayegan College

چکیده

قرآن، عدم استجابت دعای مشرکین را دلیل بر بطلان شرک و گمراهی داعیان و استجابت دعاهای واقعی و خالصانه را دلیل وجود خدا و یگانگی او می‌داند. برآورده‌نشدن برخی از حوائج خداباوران این ادعا را به چالش می‌کشد. در پاسخ به این مسئله، حکیم سبزواری مانند برخی از حکمای پیش از خود، مستجاب‌نشدن برخی از دعاهای حاجت‌خواهانه را ناشی از تمام‌نبودن استعداد داعی یا مطلوب او، مصادمت با نظام کل یا نظامات جرئی دیگر، مخالفت زبان حال با زبان قال و مصلحت‌نبودن تحقق خواسته داعی می‌داند. وی استجابت دعوات را به قوّت نفس داعی نسبت می‌دهد. این مقاله، با روی‌کردی درون‌دینی جامعیت این نظریه را نقض می‌کند و از منظر برون دینی با تحلیل منطقی مبانی نظریة مذکور، ناکارآمدی آن را نشان می‌دهد.
شواهد درون‌دینی گواه آن است که این نظریه نه می‌تواند تحقق برخی درخواست‌هایی را که امکان استعدادی وقوع آن‌ها وجود ندارد، تبیین نماید و نه می‌تواند برآورده‌نشدن برخی ادعیه پیامبران را که بر اساس نظریة مذکور در اوج توانایی نظری و عملی بوده‌اند، توجیه کند. تحلیل و ارزیابی منطقی مبانی نظریة مذکور نیز نشان می‌دهد: برخی از مفاهیم انتزاعی به‌کار رفته در این نظریه و قواعد پیش‌فرض آن از قبیل: «استعداد»، «استدعای نظام کل یا نظامات جرئی دیگر»، «زبان حال» و قاعدة «کلُّ حادثٍ مسبوقٌ بقوةٍ و مادةٍ تحملها»، مبهم یا محل تأمل و تردید است. افزون بر این‌که پاسخ‌های کلی و فلسفی نمی‌تواند تبیین مناسبی برای مستجاب‌نشدن ادعیة خاص باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


Analysis and Critique of Hakim Sabzevari’s Views on the Issue of Petitionary Prayer Response

Mohsen Bahrami[1]

Department of Basic Sciences and Islamic Studies, Isfahan University of Technology, Golpayegan Faculty of Engineering, Iran.

 

ABSTRACT. The Quran considers the non-acceptance of the prayers of polytheists as evidence of the falsity of polytheism and the misguidance of the supplicants, and the acceptance of genuine and sincere prayers as proof of the existence and oneness of God. However, the unfulfillment of certain requests made by theists challenges this claim. In response to this issue, Hakim Sabzevari, like some of his predecessors, attributes the non-acceptance of certain petitionary prayers to factors such as the incompleteness of the supplicant’s potential or of the desired object, conflict with the universal order or other particular systems, contradiction between one’s inner state and spoken words, and the inexpediency of realizing the supplicant’s request. He ascribes the acceptance of prayers to the strength of the supplicant’s soul. This article, from an intra-religious perspective, refutes the comprehensiveness of this theory, and from an extra-religious standpoint, through a logical analysis of its foundations, demonstrates its inadequacy. Intra-religious evidence indicates that this theory can neither explain the realization of certain requests that are impossible in terms of potentiality nor justify the non-fulfillment of some prophets’ prayers, despite their supreme theoretical and practical capacities according to the mentioned theory. A logical analysis of the theoretical bases of this view also reveals that several abstract concepts and presupposed principles employed in it—such as “potentiality,” “the requirement of the universal or particular system,” “the language of state,” and the principle that “every occurrence is preceded by a potentiality and a matter that bears it”—are vague or open to doubt. Moreover, general philosophical explanations cannot adequately account for the non-fulfillment of specific prayers.

 

" KEYWORDS ": Hakim Sabzevari; prayer; response; potentiality; system

 

[1] Corresponding Author.Email: m.bahrami@iut.ac.ir

  • ابراهیمی‌دینانی، غلام‌حسین. (1370). قواعد کلی در فلسفه اسلامی. 3ج. تهران: انتشارات انجمن حکمت و فلسفه.
  • --------------.(1380). قواعدکلی فلسفی در فلسفه‌اسلامی. 3ج. تهران: پژوهشگاه‌علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۶۸). اشارات و تنبهیات. ترجمة دکتر حسن ملکشاهی. ویرایش دوم. تهران: سروش.
  • ---------------. ( 1404). التعلیقات. تصحیح عبدالرحمن بدوی. قم: مکتبه الاعلام الاسلامی.
  • احمد بن حنبل. (بی‌تا). مسند احمد. ج 3. بیروت: دارصادر.
  • ---------. (1416). مسند احمد. ج 3. بیروت: مؤسسة الرسالة.
  • ابن ماجه، محمد بن یزید. ( ۱۴۰۷). سنن ابن ماجه. ۲ جلد. جلد ۱. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • ترمذی، محمد بن عیسی. ( ۱۴۰۷). سنن الترمذی. ۵ جلد. جلد ۱. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • حلّی،جمال‌الدین، احمدبن محمداسدی(ابن‌فهد). (1407). عده‌الداعی و نجاح‌الساعی. چاپ‌اوّل. بیروت: دارالکتب‌العربی.
  • جامی، عبدالرحمن. (1370). نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص. با مقدمه و تصحیح و تعلیقات ویلیام چیتیک و پیش‌گفتار سید جلال الدین اشتیانی. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  • سبزواری، ملاهادی. (بی‌تا). رسایل. تهران: انتشارات انجمن حکمت و فلسفه.
  • -----------. (۱۳۷۶). رسایل. تهران: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه.
  • کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی. ۸ جلد. جلد ۲. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  • صدرالدین شیرازی. محمد بن ابراهیم. (1410ق/ 1981م). الحکمة الالهیة با حاشیه علّامه طباطبایی. 10ج. چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • طباطبایی، سید محمدحسین. (1352). المیزان فی تفسیر القرآن .۲۰ جلد. جلدهای ۳ و 10. چاپ سوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  • ----------------. (۱۳۵۶). المیزان فی تفسیر القران. ج ۳۰. ترجمه‌ سیدمحمدباقر موسوی همدانی. تهران: کانون انتشارات محمدی.
  • ----------------. (1362). المیزان فی تفسیر القران. ج 19. ترجمه‌ سیدمحمدباقر موسوی همدانی. تهران: کانون انتشارات محمدی.
  • ----------------. (1374). المیزان فی تفسیر القران. جلدهای 2 و 13. ترجمة موسوی همدانی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، دفتر انتشارات اسلامى‏.
  • طبری، ابوجعفر محمد بن جریر. ( 1412). جامع البیان فی تفسیر القرآن. ج 7. چاپ اول. بیروت: دار المعرفة.
  • فرامرز قراملکی، احد. (1385). روش‌شناسی مطالعات دینی. ویراست 2. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
  • فخر رازی، محمدبن عمر. (1420). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). 32 جلد. چاپ 3. جلدهای 3و 18. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • قمی، علی ابن ابراهیم. (1404). تفسیر قمی. تصحیح طیّب جزائری. چاپ 3. ایران، قم: دارالکتب.
  • مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳). بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار. ۱۱۰ جلد. جلد ۲۲ و ۹۳. چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • مسلم بن حجاج نیشابوری. (۱۴۰۷). صحیح مسلم. ۵ جلد. جلد ۱. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. ۲۷ جلد. جلد ۳. چاپ 32. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  • مطهری، مرتضی. (۱۳۶۷). شرح مبسوط منظومه سبزواری. ج ۳. چاپ دوم. تهران: انتشارات حکمت.
  • مصباح، محمدتقی. (1364). آموزش فلسفه. ج2. تهران: انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی.
  • واقدی، محمد بن عمر. (1409). المغازی باب غزوة أحد. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات