دوفصلنامه  دعاپژوهی

دوفصلنامه دعاپژوهی

واکاوی مبانی فلسفی دعا در شعر فارسی (با محوریت مبانی حکمت متعالیه)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
دعا که گفتگوی انسان با خداست، هر چند در فهم عموم دین‌باوران یک گفتگوی ساده تلقی می‌شود، اما مبتنی بر مبانی خداشناسی، هستی‌شناسی و انسان‌شناسی عمیقی است؛ این مبانی نه‌تنها در آثار حکمی و فلسفی، بلکه در شعر شاعران نیز نمود و ظهور یافته است. پژوهش حاضر (به‌عنوان جستاری بینارشته‌ای میان «فلسفه اسلامی» و «ادبیات فارسی») با روش توصیفی‌تحلیلی و با رویکرد فلسفی به واکاوی مبانی ملاصدرا در مسئله «دعا» و پیوند این مبانی با اشعار شاعران فارسی‌زبان می‌پردازد. در این پژوهش با بهره‌گیری از مبانی هستی‌شناسی و انسان‌شناسی ملاصدرا، منظومه فلسفی جامعی درباره مسئله «دعا» بیان شده و حاصل این مداقه، حکمی در اشعار فارسی بازتاب یافته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که رهاورد مبانی حکمت متعالیه در مسئله دعا، ده مبنای حکمی است که این مبانی با محتوای اشعار شاعران فارسی هم‌پوشانی و هم‌نوایی فراوانی دارد؛ مبانی یادشده عبارتند از: «مؤثر‌بودن دعا به‌عنوان یکی از اسباب نظام هستی، ضرورت تکمیل شرایط و رفع موانع در استجابت دعا، عدم‌استقلال دعا در تأثیرگذاری، دعا به‌مثابه جلوه‌ای از توفیق الهی، مطلوبیت ذاتی دعا، فطری‌بودن دعا، توافق قضا و دعا، ذومراتب‌بودن دعا، نقش حکمت الهی در استجابت دعا، و دعای تکوینی همه موجودات». در نهایت، پس از اثبات هم‌نوایی و پیوند ژرف میان سه ضلعِ «دعا»، «مبانی فلسفی» و «اشعار شاعران» این نتیجه حاصل می‌شود که «معارف حکمت متعالیه» و «اشعار شاعران مسلمان»، از آبشخور واحدی سرچشمه گرفته‌اند که همان جوهره‌ی حکمتِ مخزون در آموزه‌های وحیانی می‌باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Analysis of the Philosophical Foundations of Prayer in Persian Poetry (with a Focus on the Principles of Transcendent Theosophy)

Mohammad Javad Jafari Zadeh 1, Vahideh Fakhar Noghani 2*, Amir Rastin Toroghi 3

1  Graduated master degree in Islamic philosophy and wisdom, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

2 Associate professor of Department of Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.*

3 Assistant Professor of Department of Islamic Philosophy, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

 

ABSTRACT: Prayer, which is the dialogue between human and God, although often regarded by most believers as a simple conversation, is in fact grounded in profound theological, ontological, and anthropological principles. These foundations have been manifested not only in philosophical and theological works but also in the poetry of Persian poets. This study—an interdisciplinary inquiry between Islamic philosophy and Persian literature—employs a descriptive–analytical method with a philosophical approach to examine Mulla Sadra’s foundations on the issue of prayer and their connection to the works of Persian-speaking poets. Drawing upon Mulla Sadra’s ontological and anthropological principles, the research presents a comprehensive philosophical framework on prayer, the reflections of which can be traced in Persian poetry. The findings indicate that the contributions of Transcendent Theosophy to the issue of prayer encompass ten philosophical principles that exhibit extensive overlap and harmony with the themes found in the works of Persian poets: (1) the efficacy of prayer as one of the causal factors within the order of existence; (2) the necessity of fulfilling conditions and removing obstacles for prayer to be answered; (3) the non-independence of prayer in its effect; (4) prayer as a manifestation of divine enablement (tawfīq); (5) the intrinsic desirability of prayer; (6) the innate nature of prayer; (7) the compatibility of divine decree (qaḍāʾ) and prayer; (8) the gradational nature of prayer; (9) the role of divine wisdom in the acceptance of prayer; and (10) the ontological prayer of all beings. Ultimately, after establishing the deep harmony and connection between the three dimensions of prayer, philosophical foundations, and poets’ works, it is concluded that the “teachings of Transcendent Theosophy” and “the poetry of Muslim poets” spring from the same source—namely, the essence of wisdom embedded in the revealed teachings.

 

KEYWORDS: Prayer, Persian Literature, Islamic Philosophy, Mulla Sadra, Transcendent Theosophy

·       قرآن کریم.
·       نهج البلاغه.
·       ابوسعید ابوالخیر، فضل الله. (1334). سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر. تصحیح سعید نفیسی. تهران: چاپ‌خانه حیدری.
·       امیر‌معزی، ابوعبدالله محمد. (1385). کلیات دیوان امیر معزی نیشابوری. به اهتمام محمدرضا قنبری. تهران: انتشارات زوار.
·       آمدی، عبد الواحد. (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار الکتاب الإسلامی‌.
·       جوادی آملی، عبدالله. (1370). یاد معاد. تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
·       حافظ، شمس الدین محمد. (1380). خاطر مجموع جامع دیوان حافظ بر اساس بیست و یک متن مستند و معتبر چاپی. به اهتمام شفیع شجاعی ادیب. تهران: انتشارات فاخر.
·       حسن‌زاده آملی، حسن. (1365). هزار و یک نکته. تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
·       -------------. (1376). مجموعه مقالات. قم: دفتر تبلیغات.
·       حلی، ابن فهد. (1407ق). عدة الداعی و نجاح الساعی. بیروت: دار الکتاب العربی.
·       خاقانی شروانی، افضل الدین بدیل بن علی. (1379). دیوان خاقانی شروانی. به اهتمام جهان‌گیر منصور. تهران: نشر گل‌آرا.
·       خوسفی، ابن حسام. (1401). برگرفته از مقاله مفهوم دعا و نیایش در ادبیات حماسی. پرویز شیبانی و صدیق کریمی.
·       دیلمی، حسن بن محمد. (1412ق). ارشاد القلوب إلى الصواب. قم: الشریف الرضی.
·       سبزواری، هادی بن مهدی. (1368). حاشیه بر الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. قم: مکتبه المصطفوی.
·       ----------------. (1369). شرح المنظومه. تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی. تهران: نشر ناب.
·       ----------------. (1383). اسرار الحکم. قم: مطبوعات دینی.
·       ----------------. (1376). رسائل حکیم سبزواری. تهران: انتشارات اسوه.
·       ----------------. (1427ق). شرح الاسماء او شرح دعاء الجوشن الکبیر. تحقیق نجفقلی حبیبی. بیروت: موسسه البلاغ.
·       سعدی شیرازی، مصلح الدین بن عبدالله. (1320). کلیات سعدی. تصحیح محمدعلی فروغی. تهران: چاپخانه بروخیم.
·       سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم. (1329). حدیقة الحقیقه و شریعة الطریقه. تصحیح مدرس رضوی. تهران: چاپ‌خانه سپهر.
·       شبستری، سعدالدین محمود. (1355). گلشن راز. به‌کوشش جواد نوربخش. تهران: انتشارات نعمت اللهی.
·       (شیخ بهائی) عاملی، بهاء الدین محمد. (1361). دیوان کامل شیخ بهائی. تهران: نشر چکامه.
·       طباطبایی، سیدمحمد حسین. (1387). مجموعه رسائل. قم: بوستان کتاب.
·       عاملی، حر محمد بن حسن. (1403ق). وسائل الشیعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
·       عطار نیشابوری، فرید‌الدین ابوحامد محمد. (1353). منطق الطیر. تصحیح محمدجواد مشکور. تهران: انتشارات کتاب‌فروشی تهران.
·       فرخی سیستانی، ابوالحسن علی بن جولوغ. (1311). دیوان حکیم فرخی سیستانی. تصحیح علی عبدالرسولی. تهران: مطبعه مجلس.
·       فردوسی، ابوالقاسم. (1967-1968). شاهنامه. مسکو: اداره انتشارات دانش شعبه ادبیات خاور.
·       فیض کاشانی، محمدبن شاه‌مرتضی. (1366). کلیات اشعار مولانا فیض کاشانی. تصحیح محمد پیمان. تهران: انتشارات کتاب‌خانه سنائی.
·       ----------------------. (1371). شوق مهدی. تصحیح علی دوانی. قم: انتشارات انصاریان.
·       ----------------------. (1417ق). المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء. قم: موسسه النشر الاسلامی.
·       قمی، عباس. (1415ق). مفاتیح الجنان. قم: مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة.
·       قیصری، داود. (1375). شرح فصوص الحکم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی‏.
·       کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. مصحح علی‌اکبر غفاری. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
·       لاهیجی، عبدالرزاق‌بن‌علی. (1369). دیوان فیاض لاهیجی. تصحیح ابوالحسن پروین پریشان‌زاده. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
·        (ملاصدرا) صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم‌. (1360). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
·        ------------------------------. (1363). مفاتیح الغیب. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
·        ------------------------------. (1366). تفسیر القرآن الکریم. قم: انتشارات بیدار.
·        ------------------------------. (1368). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. قم: مکتبه المصطفوی.
·       -------------------------------. (1378). المظاهر الالهیه. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
·        ---------------- --------------.(1383). شرح اصول الکافی. قم: انتشارات بیدار.
·        ---------------- --------------. (1389). مجموعه رسائل فلسفی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
·        ------------------------------. (بی‌تا). الرسائل. قم: مکتبه المصطفوی.
·       (مولوی) بلخی، جلال الدین محمد. (1376). کلیات شمس تبریزی. به قلم بدیع‌الزمان فروزان‌فر. تهران: چاپ‌خانه سپهر.
·       ---------------------. (1390). مثنوی معنوی. تصحیح رینولد نیکلسون. تهران: هرمس.
·       نراقی، احمد. (1362). مثنوی طاقدیس. به اهتمام حسن نراقی. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
·       نظامی، ابومحمد الیاس بن یوسف. (1386). مخزن الاسرار. تصحیح بهروز ثروتیان. تهران: انتشارات امیرکبیر.
·       ---------------------. (1389). لیلی و مجنون. تصحیح بهروز ثروتیان. تهران: انتشارات امیرکبیر.
·       ---------------------. (1392). خسرو و شیرین. تصحیح بهروز ثروتیان. تهران: انتشارات امیرکبیر.
·      وحشی بافقی، کمال الدین. (1342). دیوان کامل وحشی بافقی. حواشی و تعلیقات درویش. تهران: انتشارات جاویدان
دوره 6، شماره 10
شهریور 1405
صفحه 1-17

  • تاریخ دریافت 04 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 17 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 21 مرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405