دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 تحلیل و نقد آراء حکیم سبزواری در مسألۀ استجابت دعاهای حاجت‌خواهانه 1 20 6340 10.22084/dua.2025.30986.1165 FA محسن بهرامی استادیار گروه علوم پایه، دانشکدۀ فنّی مهندسی گلپایگان، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، ایران Basic Sciences, Isfahan University of Technology, Golpayegan College Journal Article 2025 05 24 قرآن، عدم استجابت دعای مشرکین را دلیل بر بطلان شرک و گمراهی داعیان و استجابت دعاهای واقعی و خالصانه را دلیل وجود خدا و یگانگی او می‌داند. برآورده‌نشدن برخی از حوائج خداباوران این ادعا را به چالش می‌کشد. در پاسخ به این مسئله، حکیم سبزواری مانند برخی از حکمای پیش از خود، مستجاب‌نشدن برخی از دعاهای حاجت‌خواهانه را ناشی از تمام‌نبودن استعداد داعی یا مطلوب او، مصادمت با نظام کل یا نظامات جرئی دیگر، مخالفت زبان حال با زبان قال و مصلحت‌نبودن تحقق خواسته داعی می‌داند. وی استجابت دعوات را به قوّت نفس داعی نسبت می‌دهد. این مقاله، با روی‌کردی درون‌دینی جامعیت این نظریه را نقض می‌کند و از منظر برون دینی با تحلیل منطقی مبانی نظریة مذکور، ناکارآمدی آن را نشان می‌دهد. شواهد درون‌دینی گواه آن است که این نظریه نه می‌تواند تحقق برخی درخواست‌هایی را که امکان استعدادی وقوع آن‌ها وجود ندارد، تبیین نماید و نه می‌تواند برآورده‌نشدن برخی ادعیه پیامبران را که بر اساس نظریة مذکور در اوج توانایی نظری و عملی بوده‌اند، توجیه کند. تحلیل و ارزیابی منطقی مبانی نظریة مذکور نیز نشان می‌دهد: برخی از مفاهیم انتزاعی به‌کار رفته در این نظریه و قواعد پیش‌فرض آن از قبیل: «استعداد»، «استدعای نظام کل یا نظامات جرئی دیگر»، «زبان حال» و قاعدة «کلُّ حادثٍ مسبوقٌ بقوةٍ و مادةٍ تحملها»، مبهم یا محل تأمل و تردید است. افزون بر این‌که پاسخ‌های کلی و فلسفی نمی‌تواند تبیین مناسبی برای مستجاب‌نشدن ادعیة خاص باشد.

https://dua.basu.ac.ir/article_6340_ef1f4d925a67ffc924862f69f6bb120b.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 تحلیل گفتمان دعای بیست و هفتم صحیفه سجادیه بر اساس الگوی هاج و کرس 21 38 6341 10.22084/dua.2025.31160.1175 FA زهرا جلیلی استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0002-2294-9765 Journal Article 2025 06 30 دعای بیست و هفتم صحیفه سجادیه، با موضوع دعا برای مرزداران، نیایش جامع و کاملی است که مؤلفههای مهمی، مانند ساختار متناسب زبانی و کاربست واژگانی در این موضوع را، با ظرافت هر‌چه تمامتر تبیین میکند؛ فلذا تحلیل گفتمان موجود در دعا میتواند ساختار عقیدتی موجود در دعا را روشنتر نماید. از جانبی دیگر، تحلیل گفتمانی، شیوهای نوین و کارآمد برای بررسی کلام گفتاری و نوشتاری است که دو زبانشناس معاصر به نام هاج و کرس، ابداع نموده و پایه تحلیل خود را بر چهار رکن نامدهی، اسمسازی، به‌کارگیری مجهول در برابر معلوم و جملات کنشی در برابر اسنادی نهادهاند. این جستار به روش توصیفی‌تحلیلی، الگوی هاج و کرس را مبنا قرار داده و با بررسی مؤلفههای عقیدتی و ایدئولوژیکی متن دعا، به مطالعه گفتمان موجود در دعای بیست و هفتم صحیفه سجادیه پرداخته و جهتگیری کلی آن را تبیین نموده است. خلاصهای از نتایج تحقیق حاکی از آن است که در مؤلفة نامدهی، مفاهیمی مانند پررنگ‌نمودن پاداش اخروی مجاهدین و استقامت رزمندگان آمده و در مؤلفة اسمسازی، معانیای مانند ریشهکنی دشمن و جانشینی مجاهدین ذکر شده است که هر دو در راستای ایدئولوژی الهی می‌باشد. در مؤلفة جملات انتقالی و اسنادی، بیشترین بسامد از آن جملههای انتقالی و مربوط به کنشهایی است که در مرحلة دعاست. در مؤلفة جملات مجهول و معلوم مفاهیمی مانند پرستش خدا و علت آن آمده است که اقرار به وحدانیت خداست و در مؤلفة جملات اسنادی سببی، معانیای مانند یگانگی و بیشریکی پروردگار ذکر شده که در راستای جهانبینی توحیدی است. در دعای مذکور مؤلفة جملات اسنادی همسانی وجود ندارد.

https://dua.basu.ac.ir/article_6341_0aca829c00e4fe15c9523e665f681643.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 02 20 کاربست روش تحلیل مضمون در خوانش زیارت عاشورا 39 61 6436 10.22084/dua.2025.31332.1187 FA محمد سبحانی نیا استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران Journal Article 2025 07 28 یکی از زیارات مهم شیعه، زیارت عاشورا است. این زیارت‌نامه، ناب‌ترین مبانی معرفتی شیعه را در قالب ادبیاتی «‌نیایشگونه» ارائه کرده است که نشان میدهد محتوای آن بسیار فراتر از حد یک ابراز ارادت و عرض حال فردی است. اگرچه بسیاری از محققان نسبت به شرح زیارت مذکور، اهتمام ورزیدهاند، اما آنچه تاکنون مطرح شده، بیشتر ناظر به شرح و تفسیرآن بوده است. در این پژوهش، تلاش شده با استفاده از روش تحلیل محتوایی، با استخراج کمیّ دادهها، فراوانی واژگان کلیدی، مضامین اصلی و مضامین فرعی یا نقاط تمرکز زیارت عاشورا، مفاهیم و ساختارهای پنهان در متن این زیارت‌نامه مورد بررسی قرار گیرد‌. با «طبقه‌بندی» جهت‌گیریها از مجمـوع 59 فراز زیارت عاشورا، مشخص شد متن زیارت، بر سه محور اصلی تولّی، تبرّی و درخواست‌ها، متمرکز است و محـوری‌تریـن موضوع زیارت عاشورا، بیزاری و تبری جستن از دشمنان اسلام است. برای دستیابی به «مقوله»های تحقیق، روشن شد از 14 موضوع اصلی استخراج‌شده، بیشترین فراوانی به موضوع نفرین (20 مورد) تعلق دارد که نشان میدهد جهت‌گیری زیارت عاشورا که تبرّی بوده، در واژۀ لعن تبلور پیدا کرده است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد زیارت عاشورا، متن ساده‌ای نیست، بلکه متنی چندلایه است که با تأمل و اندیشه در آن می‌توان، اندیشه‌های سیاسی‌اجتماعی و انگیزه شیعی را بازشناسی کرد و به‌عنوان الگوی دشمن‌شناسی و دشمن‌ستیزی به جنبش‌های مقاومت معرفی نمود.

https://dua.basu.ac.ir/article_6436_3a2ee1496acdeeece4124055b3799c33.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 تحلیل تطبیقی زبان و کارکردهای اجتماعی دعا در ادیان و فرهنگ‌های مختلف 62 89 6437 10.22084/dua.2025.31416.1195 FA پرویز شیبانی استاد یار گروه آموزشی رشته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان تهران. ایران 0009-0008-5910-3430 عباس رهبری استادیار گروه آموزشی الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان تهران.ایران Journal Article 2025 08 19 تحلیل تطبیقی زبان دعا در ادیان و فرهنگ‌های مختلف، یکی از بنیادی‌ترین اشکال ارتباط انسان با امر قدسی در سنت‌های مذهبی است. این پژوهش با بهره‌گیری از روش‌های میان‌رشته‌ای به بررسی زبان دعا در ادیان ابراهیمی، شرقی، باستانی و بومی می‌پردازد و نقش آن را در حفظ هویت فرهنگی، بازتولید ارزش‌های اجتماعی و انتقال باورهای معنوی تحلیل می‌کند. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که ساختار زبانی دعاها، شامل واژگان، استعاره‌ها و شیوه‌های خطاب، تحت تأثیر زمینه‌های فرهنگی و تاریخی هر دین شکل می‌گیرد. دعاهای آیینی اغلب از زبان رسمی یا کهن استفاده می‌کنند تا تداوم سنت را نشان دهند، درحالی‌که دعاهای خودانگیخته بیشتر از زبان محاوره‌ای بهره می‌برند. استعاره‌های به‌کاررفته در دعاها، مانند تصویر پدرانه در مسیحیت یا وحدت کیهانی در هندوئیسم، بازتاب‌دهنده جهان‌بینی‌های فرهنگی خاص هستند. همچنین، ساختارهای نحوی و شیوه‌های خطاب در دعاها سلسله‌مراتب قدرت در جوامع مذهبی را بازتاب می‌دهند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که دعا به‌عنوان یک ابزار زبانی، حاوی جهان‌بینی‌های جمعی و اصول اخلاقی جوامع است. علاوه بر این، دعا در کنار حفظ میراث زبانی، بستری برای انتقال هنجارهای اخلاقی بین نسل‌ها فراهم می‌آورد. این بررسی تطبیقی امکان درک بهتر نقش دعا در شکل‌دهی به تجربه معنوی انسان را فراهم و به تقویت گفت‌وگوی بین‌فرهنگی کمک می‌کند.

https://dua.basu.ac.ir/article_6437_498f2c21688f6451d9f5fd09d53edda7.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 تاریخ انگاره تعقیب نماز در کتب اربعه حدیثی شیعی 90 112 6438 10.22084/dua.2025.30937.1159 FA ربابه میرباقری فیروزآباد دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن وحدیث، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران مژگان سرشار استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران سید محسن میرباقری . دانشیار رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران Journal Article 2025 05 20 تعقیبات نماز به‌عنوان دعاهای پس از فریضه الهی نماز، نقشی اساسی در حفظ روح و آثار معنوی نماز و جلوگیری از فراموشی و پراکندگی ذهنی ایفا می‌کنند. واژة «معقِّبات» در قرآن به معنای فرشتگان نگهبان آمده است، اما در کتاب‌های لغوی علاوه‌بر آن، به دعاهای بعد از نماز و حتی شتران به‌صف‌شده برای نوشیدن آب نیز ترجمه شده است. در پژوهش حاضر، منظور از تعقیبات، دعاهای پس از نماز است که در کتابهای لغوی با عنوان «معقِّبات» از آن یاد شده است. مسئله اصلی این پژوهش، تاریخچة تحول مفهوم و اعمال تعقیب نماز در چهار کتاب اصلی حدیثی متقدمان امامیه؛ الکافی، من لا‌یحضره الفقیه، تهذیب الاحکام، و الاستبصار است. این مطالعه به روش تحلیل کیفی‌تطبیقی محتوا و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، بر آن است تا تغییرهای متنی در دعاها و رفتارهای مرتبط با تعقیبات نماز را استخراج و تبیین کند. محدوده و معیار گزینش روایتها، باب تعقیب نماز در کتاب الصلاة از کتاب‌های مذکور بوده است. نتایج پژوهش نشان داد که روایتهای تعقیب در این کتابها طی ۱۳۱ سال، به‌علت تفاوت در هدف و نوع نگارش و موقعیت زمانی و مکانی نویسندگان پیوسته دارای فضیلتها، آداب و دعاهای بیشتر شده است.

https://dua.basu.ac.ir/article_6438_1371bccec2447b5aa6d96d2a540fb401.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 اعتبارسنجی دعای علوی مصری: با محوریت کیفیت پذیرش دعای فرعون 113 131 6439 10.22084/dua.2025.31116.1174 FA حلیمه یداللهی کرسیکلا دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث. دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، ایران (نویسنده مسئول). سیدعلی اکبر ربیع نتاج استاد تمام علوم قران حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، ایران سید محسن موسوی دانشیارعلوم قران حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، ایران 0000-0002-2831-8796 محمد تقی اسماعیل پور معلم استادیار علوم قرآن و حدیث ، دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، ایران Journal Article 2025 06 18 ادعیه و زیارات در شیعه، علاوه بر جنبه‌های عبادی و معنوی، حاوی معارف دینی و تاریخی بسیار گران‌بهایی هستند که همواره مورد توجه پژوهشگران و علمای دینی قرار گرفته‌اند. یکی از مسائلی که در ارتباط با این آثار مطرح می‌شود، مسئله صحت سند و محتوای این دعاهاست. برخی از این متون از اعتبار بیشتری برخوردار هستند؛ درحالی‌که در موارد دیگر، مانند دعای علوی مصری ابهامات و پرسش‌های جدی در‌خصوص اصالت و سند آن وجود دارد. دعای علوی مصری که به امام زمان(ع) نسبت داده شده است، به‌عنوان دعایی که در عصر غیبت صغرا در عالم خواب به شخصی از سادات منتسب به امیرالمؤمنین(ع) تعلیم داد شده، شناخته می‌شود. پژوهش حاضر با روش اسنادی‑انتقاد ، در پی بررسی دقیق سندی و محتوایی این دعا است. نتایج این تحقیق نشان داد که ضعف‌های موجود در سلسله سند دعا، ابهام در شرایط دریافت آن ‑ که در عالم خواب رخ داده است‑ و وجود تناقضات محتوایی با آموزه‌های قطعی اسلام، باعث تردید در صحت انتساب این دعا به امام زمان(ع) شده است.

https://dua.basu.ac.ir/article_6439_6c81c83c4bd0b58850495f603ab45a93.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 الگوی معنوی توبه در دعای ابوحمزه ثمالی: تحلیل مضمون سازوکارهای شناختی، انگیزشی و کنشی 132 158 6440 10.22084/dua.2025.31159.1176 FA مرضیه محصص دانشیار علوم قرآن و حدیث، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران 0000-0002-2332-410X سید احمد هاشمی علی آبادی استادیار علوم قرآن و حدیث، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران 0000-0003-0822-9646 صدرا غفاری دانشجوی دکترا مدرسی معارف اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران Journal Article 2025 07 05 بهره برداری از آموزه‌های معرفتی ادعیه اهل بیت علیهم السلام، آحاد جامعه را به مسیر هدایت و سعادت رهنمون می‌سازد. دعای ابوحمزه ثمالی یکی از ادعیه‌ای است که می‌تواند در شناسایی راه‌های خروج از گناه روشنگری داشته باشد. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیل مضمون، ضمن تحلیل کمی و کیفی دعای ابوحمزه ثمالی، سه مقوله راهکارهای شناختی، انگیزشی و رفتاری برای خروج از گناه مورد بررسی قرار گرفته است. این نوشتار گویای آن است که راهکارهای خروج از گناه در دعای ابوحمزه نه‌تنها ناظر به توصیه‌های عرفانی یا عاطفی هستند، بلکه در قالب یک سیستم معرفتی، انگیزشی و رفتاری، ساختار دقیق بازگشت به فطرت را بیان می‌دارند. امام سجاد علیه‌السلام در این دعا، نقشه راه خروج از گناه را با در نظر گرفتن ابعاد وجودی انسان طراحی کرده‌اند. در بعد شناختی، تأکید بر وسعت رحمت الهی، معرفت به خداوند به‌عنوان تنها پناهگاه و درک تقصیر انسان، بستر تحول فکری و احساس امید در انسان را فراهم می‌سازد. در بُعد انگیزشی، ترکیب خوف و رجا، اظهار عجز و جلب محبت الهی، نقش مهمی در ایجاد میل درونی به بازگشت ایفا می‌کند. در حوزه رفتاری نیز اعمالی همچون دعا‌کردن، انجام تکالیف الهی و اعتراف به گناه، به‌عنوان گام‌های عملی برای خروج از گناه معرفی شده‌اند. این پژوهش نشان می‌دهد که دعای ابوحمزه با زبانی دقیق، ساختار معنوی منسجمی در تربیت و تحول اخلاقی فرد گنه‌کار ترسیم کرده‌ است و الگویی تلفیقی از معرفت، انگیزه و عمل برای بازگشت به مسیر بندگی ارائه می‌دهد که در تربیت دینی و اخلاق، کاربردی است.

https://dua.basu.ac.ir/article_6440_a860a7886d7c7e2a8d3eaac96f76dc0d.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 تبیین مولفه های تربیتی توبه با محوریت مناجات تائبین در دعای خمسه عشر 159 178 6543 10.22084/dua.2026.31337.1188 FA سید محمدرضا حسینی نیا دانشیار علوم قرآن وحدیث، دانشکده الهیات ومعارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0000-0002-4855-3267 عاطفه دژپسند دانشجوی دکترا علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایران. Journal Article 2025 07 27 پژوهش حاضر با هدف تحلیل مؤلفه‌های تربیتی توبه در مناجات تائبین از مناجات خمسه‌عشر امام سجاد(ع) و با روش توصیفی‌تحلیلی و استناد به آیات قرآن، روایات و تفاسیر معتبر انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مناجات تائبین فراتر از متنی عبادی، الگویی نظام‌مند برای تربیت نفس ارائه می‌دهد که بر پنج مؤلفه‌ کلیدی استوار است: 1- تزکیه نفس از طریق خودآگاهی 2-تحول عاطفی مبتنی بر پشیمانی سازنده 3-تقویت ایمان و امید به رحمت الهی به‌عنوان محرک رشد معنوی 4-ارتقای معرفت الهی از طریق توسل به اسما و صفات خداوند 5- تعهد عملی به تغییر سبک زندگی با جبران گذشته. این مناجات با گفتمان دیالکتیکی «اعتراف-امیدواری»، رابطه عبد و رب را در مسیر توبه‌پذیری بازسازی می‌کند و با تکیه بر آموزه‌های قرآنی و روایی، نقش تربیتی توبه را در این مناجات برجسته می سازد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که مناجات تائبین به‌عنوان قلب دعای خمسه‌عشر، نه‌تنها الگویی برای تربیت دینی است، بلکه راهکاری عملی برای مقابله با بحران های اخلاقی عصر حاضر محسوب می‌شود.

https://dua.basu.ac.ir/article_6543_12bcd658ef0a540cabc36cdf2b1046fd.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 روان‌درمانی معنوی قلب در پرتو ادعیه صحیفه سجادیه: تحلیل راهکارهای پیشگیری و درمان آفات باطنی 179 197 6644 10.22084/dua.2026.30690.1150 FA علی کریم پور قراملکی استادیار گروه علوم قرآن، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران Journal Article 2025 04 25 دعاء، همواره در حیات انسان تجلی یافته است لکن دعاهایی که بر زبان ائمه معصومین (ع) ساری هستند برجستگی خاصی دارند. یکی از این ادعیه خاص، ادعیه منقول از امام سجاد (ع) با نام ارزشمند «صحیفه سجادیه»، معروف به «زبور آل محمد» است. در این ادعیه، امام سجاد (ع) در دعای سی و یکم، به «خطرات قلب» اشاره نموده و از آن، به خداوند پناه می برند. فهم خطرات قلب در کنار شناخت راهکارهای درمان آنها، بر اساس ادعیه خود امام (ع) در آفت‌زدائی از قلوب آحاد جامعه اسلامی دارای اهمیت فراوان است. هدف نوشتار حاضر، تحلیل مقوله «خطرات قلب» و شناسائی راهکارهای درمان آن، بر اساس برخی از فرازهای دیگر در صحیفه سجادیه است. نتیجه پژوهش، بر اساس روش توصیفی تحلیلی به همراه شیوه استنطاقی مفاهیم ادعیه این است که قلب در طول روند حیات خود، ممکن است گرفتار آفت‌هایی در ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری گردد که هر کدام از آنها، با راهکارهای خاص ارائه شده در این تحقیق، مانند: تمسک به قرآن و اهل بیت و شرح صدر و کسب رضایت الهی و ... قابل درمان هستند. توجه به آسیب‌های قلب و شناخت راهکارهای علاج، جهت رفع آنها از حیات فردی و جمعی بشر، به عنوان یکی از وظائف دینی در دعاهای صحیفه سجادیه مورد تاکید قرار گرفته است.

https://dua.basu.ac.ir/article_6644_16bda725ae44af3bb9316f416bd13b1b.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 تحلیل معناشناختی صفات الهی در قرآن و حدیث با تأکید بر صحیفه سجادیه: راهبردی برای عبور از تعطیل و تشبیه 198 220 6645 10.22084/dua.2026.30678.1152 FA ابوذر نوروزی استادیار،گروه آموزش الهیات،معارف و تربیت اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 0000-0002-2259-4124 یونس غفاری پور استادیار،گروه آموزش الهیات، معارف و تربیت اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Journal Article 2025 07 27 بحث درباره نامها و صفات الهی ابعاد گوناگونی دارد که مهم‌ترین آن، جنبة معناشناختی آن است. خوانش انسان از این جنبه از اسماء و صفات الهی، از جنبه‌های معرفتی و عبادی تأثیر عمیقی بر نوع ارتباط او با خدا خواهد داشت؛ زیرا شناخت و ارتباط انسان با خدا از طریق همین اسماء و صفات صورت می‌گیرد. بعد معناشناختی در دوران کنونی در کلام و فلسفة دین به جد محل اهتمام قرار گرفته است. پژوهش حاضر به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه می‌توان صفات خداوند را شناخت؟ و رابطة صفات آفریدگار و انسان چیست؟ مقالة پیشرو با روش تحلیل گزاره‌ای و سیستمی دیدگاه قرآن کریم و احادیث اهل‌بیت (ع) به‌ویژه حضرت امام سجاد (ع) در این زمینه را بررسیمیکند. نتیجة این پژوهش نشانمی‌دهد که آیات و روایات مفاهیم راهگشایی و نظاممندی برای برونرفت از چالش‌های فراروی این مسأله ارائه می‌دهند. در نگرش خاص قرآن و حدیث، به‌خصوص صحیفة سجادیه، این موضوع بر دو جهت نفی تعطیل و نفی تشبیه بنیان گذاشته شده است: در جهات نفی تعطیل، از طریق خلقت به وجود خالق رهنمون می‌شود و خداوند به روش قلبی و فطری خود را به انسان شناسایی و از طریق افعال و نفی نواقص، خود را وصف می‌کند؛ در جهات نفی تشبیه، به دلیل تفاوت خالق و مخلوق و عدم توانایی تصور خداوند، هرگونه توصیف حتی در دقیق‌ترین و ظریف‌ترین صورت آن توسط مخلوقات پذیرفته نیست، زیرا این توصیف‌ها تالیهای باطل محدودیت و نقص را به دنبال دارند. در دستگاه معرفتی خداشناسی امام سجاد (ع)، الهیات تعبیری، کارکردی، سلبی و اثباتی غیر مشبهانه پذیرفته شده و الهیات اثباتی مشبهانه به دلیل پیامدهای فاسد آن رد شده است.

https://dua.basu.ac.ir/article_6645_b8fd7211e5247891e4d4f0562418868a.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 از متنی روایی تا کارکردی دعایی: تحلیل فرآیند تبدیل گزاره قرآنی «لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» از زمینه داستانی به ابزاری حِرزی 221 237 6646 10.22084/dua.2026.30862.1196 FA رضا ملازاده یامچی پژوهشگر پسا دکتری، علوم قرآن وحدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0009-0001-6593-7545 علی محمدیان دانشیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، ایران 0000-0001-8879-1879 میثم شعیب فارغ التحصیل دکتری، گروه فقه وحقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران 0000-0003-2904-9601 Journal Article 2025 09 06 قرآنکریم به‌عنوان متن مقدس مسلمانان، در بسترهای فرهنگی و اعتقادی مختلف، کارکردهای نوینی یافته است. یکی از مصادیق شایان توجه این پویایی، تحول کارکردی فراز «لا‌تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» (قصص/۲۵) از یک گزاره در بافت روایی داستان حضرت موسی(ع) به ابزاری دعایی‌حرزی در سنت نیایشی شیعه است. این پژوهش به تبیین چگونگی و چرایی این گذار معنایی می‌پردازد. ضرورت و اهمیت پژوهش از آن جهت است که علی‌رغم توجه متون تفسیری به بافت تاریخی آیه و اشاره متون ادعیه ‌به‌کاربرد حرزی آن، خلأ پژوهشی در مورد تبیین نظام‌مند سازوکارهای این تحول به چشم می‌خورد. در همین راستا، سؤال اصلی جستار حاضر این است که چه ویژگی‌های زبانی این گزاره را برای خروج از بافت نخستین و پذیرش کارکردی جدید مستعد ساخته است و این تحول بر چه بستری صورت پذیرفته است؟ در پی پاسخ به این پرسش، پژوهش حاضر با اتخاذ روش تحلیلی‌تطبیقی، به مقایسه دو گفتمان روایی‌تفسیری و دعایی‌تعویذی پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این تحول، محصول تعامل سه سازوکار اصلی بوده است: ۱. سازوکار زبانی (ایجاز، قطعیت فعل ماضی و عام‌بودن واژه «الظَّالِمِین») که امکان انتزاع از بافت داستانی و تعمیم‌پذیری را فراهم کرده است؛ ۲. سازوکار روان‌شناختی (هم‌ذات‌پنداری با کهن‌الگوی موسی(ع) به‌عنوان مؤمنی در اوج بی‌پناهی) که به فرد امکان بازآفرینی تجربه نجات را می‌دهد؛ ۳. سازوکار اعتقادی (تعمیم سنت نصرت الهی به‌عنوان قانونی جاری) که به این کاربست مشروعیت می‌بخشد. این پژوهش در‌نهایت نتیجه می‌گیرد که این دگرگونی، نمونه‌ای روشن از حیات ثانویه متن مقدس در بستر فرهنگ دینی است، اما درعین‌حال نسبت به خطر تقلیل معنایی و غفلت از پیام‌های کنش‌گرایانه روایت اصلی هشدار می‌دهد.

https://dua.basu.ac.ir/article_6646_510f2318f324cf07fce24c3a4b89c771.pdf

دانشگاه بوعلی سینا دوفصلنامه دعاپژوهی 2820-9877 5 9 2026 03 16 رمزگشایی از ادبیات مقاومت: مطالعه نظریه داده بنیاد بر راهبردهای ارتباطی در دعای ۱۴ صحیفه سجادیه 238 265 6647 10.22084/dua.2026.31178.1178 FA فاطمه فلاح تفتی دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی، عضو هیات علمی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران 0000-0002-6443-5172 Journal Article 2025 07 01 این پژوهش با هدف رمزگشایی از ادبیات مقاومت و استخراج یک نظریه نظام‌مند از راهبردهای ارتباطی در دعای چهاردهم صحیفه سجادیه انجام شده است. این دعا که به دادخواهی مظلومان می‌پردازد، در شرایط خفقان پس از واقعه کربلا، به‌عنوان ابزاری هوشمندانه برای توانمندسازی معنوی و مقابله با ستم به کار رفته است. برای دستیابی به این هدف، از روش کیفی مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد (Grounded Theory) با رویکرد سازنده‌گرای شارمز استفاده شد. متن دعا طی سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل گردید. تحلیل داده‌ها به شکل‌گیری یک مدل نظری تحت عنوان «دادخواهی توحیدی و توانمندسازی درون‌زا» منجر شد. این مدل نشان می‌دهد که فرایند مقاومت بر «جهان‌بینی توحیدی دادخواهانه» (شرایط علی) استوار است و در مواجهه با «پدیده ظلم و انگیزه ستم» (شرایط زمینه‌ای) فعال می‌شود. مظلوم با به‌کارگیری «راهبردهای دادخواهی معنوی» (پدیده مرکزی) مانند انحصار شکایت به خدا و درخواست مهار ظالم، و هم‌زمان «بازتنظیم درونی و رضایت» (راهبردهای تعاملی)، به «پیامدهای تحول‌آفرین» همچون آرامش روانی، افزایش استقامت و تغییر وضعیت ظلم دست می‌یابد. این پژوهش دعا را نه‌صرفاً یک عمل عبادی، بلکه ابزاری قدرتمند برای احقاق حق و مقاومت اخلاقی معرفی می‌کند.

https://dua.basu.ac.ir/article_6647_8ce8b102d40392a688f8c04b3cd6cae0.pdf